Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Bitwa pod Lubieszowem w świetle wybranych źródeł pisanych

Bitwa pod Lubieszowem w świetle wybranych źródeł pisanych

Bitwa pomiędzy wojskami Rzeczypospolitej a oddziałami gdańszczan rozegrała się 17 kwietnia 1577 roku nieopodal Tczewa, gdzie w bagnistej dolinie w jeziora rozlewa się Motława. Pokonać ją można poprzez przeprawę pod Rokitkami oraz przesmykiem przy Jeziorze Lubieszowskim. (grafika; „Bitwa pod Lubieszowem”). Jan Zborowski wykorzystał warunki naturalne do obrony, lokując swe wojska w miejscu otoczonym bagnami, co znacznie utrudniało atak przeciwnikowi. Przesmyk prowadzący na wschodni brzeg Motławy (na którym znajdowały się wojska królewskie) obsadził Zborowski wszystkimi działami i hakownicami, jakimi dysponował. Jak podaje źródło: „Zborowski […] zajął wąskie drogi i przechód im tamować postanowił”14. Wojska gdańskie zaatakowały armię Batorego od północy. Pomimo zbliżających się znacznych sił przeciwnika, Jan Zborowski pozostał ze swoimi oddziałami na pozycjach. Przed rozpoczęciem bitwy hetman Zborowski wygłosił mowę do żołnierzy, w której „wystawił im słuszność sprawy królewskiej i dumę nieprzyjaciół, którzy chociaż za chrześcijan chcą uchodzić, a jednak przeciw prawowitemu swemu Panu broń podnieśli”15. Bitwa zaczęła się chwilę przed południem. Początkowo mieszczanie ostrzeliwali armię królewską z broni palnej. Po krótkich potyczkach doszło do momentu kulminacyjnego bitwy. Obie armie stanęły w szykach gotowe do walki. W pierwszej linii wojsk królewskich stanęła jazda składająca się z oddziałów Jana Andrzeja Leśniowolskiego16, Andrzeja Firleja, Jordana Spytka17, Temruka Piotrowskiego oraz husarzy węgierskich. Drugą linię natomiast stanowiła jazda królewska złożona z husarzy Jana Zborowskiego oraz Marcina Kazanowskiego18. Ponadto armia Rzeczypospolitej dysponowała rotą kozacką Andrzeja Strusia, oddziałem około 600 węgierskich hajduków oraz oddziałem husarii Marcina Ossolińskiego19. Na lewym skrzydle wojsk królewskich husaria z pierwszej linii rozpoczęła szarżę na oddziały gdańskie, uderzając na rajtarów. Następnie po wycofaniu się pierwszej linii husarii, nastąpił atak husarzy z drugiej linii. Taki falowy atak był typowy dla polskiej kawalerii tamtego okresu. W ten sposób jazda Rzeczypospolitej rozpędziła jazdę gdańszczan, która wpadła w szyki swej piechoty, powodując ich częściowe rozbicie. Wówczas husaria królewska skierowała swój atak na osłabioną piechotę gdańszczan znajdującą się na prawym skrzydle. Piechota mieszczan została rozbita i uciekła z pola bitwy. W zaistniałej sytuacji również reszta oddziałów gdańskich straciła „ducha walki” i zaczęła uciekać. Bitwa zamieniła się więc w pogoń za oddziałami gdańszczan. Podczas ucieczki niektórzy z żołnierzy próbowali przepłynąć jezioro wpław, jednak nie dla wszystkich próba ta zakończyła się pomyślnie. Gdy oddziały Zborowskiego podążyły za uciekinierami, Wisłą nadpłynęła flota gdańska z zamiarem zaatakowania Tczewa, wówczas Zborowski zawrócił swe wojska i udał się z nimi pod Tczew. Bitwa więc dobiegła końca.

Jeźdźcy polscy w strojach husarskich. Johan Bussemecher, koniec XVI w.

Jeźdźcy polscy w strojach husarskich. Johan Bussemecher, koniec XVI w.

Starcie zakończyło się zwycięsko dla wojsk królewskich. Było to jednak zwycięstwo krwawo opłacone. Spośród oddziału Węgrów poległo 42 żołnierzy, w tym 2 pułkowników, 2 kolejnych wraz z 80 żołnierzami zostało ciężko rannych. Z oddziałów polskich zginęło 14 żołnierzy, a 45 zostało rannych. Straty wśród gdańszczan nie były mniejsze, na placu boju znaleziono 4400 trupów. Znaczne straty ponieśli gdańszczanie także w czasie ucieczki, jak czytamy w źródle: „[…] Wtedy jazda wolną mając drogę natarczywiej ścigać nieprzyjaciela poczęła, daleko więcej w tej pogoni, niż w samej bitwie Gdańszczan poginęło”20.

Zwycięstwo pod Lubieszowem należy uznać za znaczny sukces wojsk królewskich, którym udało się pokonać znacznie liczniejszego przeciwnika. Do odniesienia zwycięstwa przyczyniło się także dobre dowództwo po stronie Rzeczypospolitej, jak podaje Heidenstein: „Wszyscy w tej bitwie dzielnie się potykali, ale najwięcej do zwycięstwa przyłożył się sam wódz Zborowski, bo mową, radą i ręką dzielnie wspierał swoich”21.

Mimo zwycięstwa Batoremu nie udało się zdobyć Gdańska. Dopiero 17 grudnia 1577 roku doszło do podpisania ugody, w której Gdańsk uznał Batorego za króla, przeprosił go i wypłacił 200 tysięcy złotych. Jak czytamy w dziele Świętosława Orzelskiego: „[…] wypłacą Królowi w ciągu lat sześciu 200. 000 złotych, jako zadość uczynienie za zaległe dochody, które corocznie z ceł portowych w ilości 10. 000 złotych Królowi pod tytułem daniny składać byli powinni”22. Stefan Batory z kolei utrzymał dotychczasowe przywileje Gdańska.

Potyczka monarchy polskiego z Gdańskiem miała także inne konsekwencję, a mianowicie zaangażowanie Rzeczypospolitej w spór z gdańszczanami wykorzystali inni wrogowie Korony. Zwrócił na to uwagę w swym tekście Świętosław Orzelski, pisząc: „[…] albowiem wojna Gdańska wywołała i pociągnęła za sobą inne daleko większe wojny .Moskwa, z którą gdańszczanie się wiązali, pustoszyła tymczasem zamki w Inflantach; król Duński i miasta cesarstwa niemieckiego pozostające wraz z Gdańskiem w związku hanzeatyckim dostarczali gdańszczanom żywności, wojska, pieniędzy, rynsztunku wojennego; Tatary okrutnie plądrowali Wołyń; jedna tylko Turcja dochowywała pokoju […]”23.

Opis wydarzeń zawarty w kronice autorstwa Reinholda Heidensteina pozwala na dość szczegółowe odtworzenie przebiegu bitwy. Kronikarz podaje m.in. informacje o dowództwie i liczebności wojsk królewskich i gdańskich oraz strat poniesionych w czasie bitwy po obu stronach. Kronika zawiera także opis dwóch szarży, jakie przeprowadziła husaria polska podczas bitwy. W dziele wydanym przez Adolfa Pawińskiego odnaleźć można natomiast rejestr wojsk będących pod dowództwem Jana Zborowskiego oraz rejestr wojsk gdańskich sporządzony na podstawie zeznań jeńców wojennych. Rejestry te pozwalają na podanie liczby żołnierzy biorących udział w bitwie. Informacje zawarte w źródłach pokrywają się, można je zatem uznać za wiarygodne.

Anna Siekierska – studentka II roku studiów historycznych na specjalizacji archiwistycznej

Bibliografia:

Źródła:

Heidenstein R., Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, Petersburg 1857.

Orzelski S., Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do 1576 r., t. 3, Petersburg 1856.

Stefan Batory pod Gdańskiem w roku 1576-1577. Listy, uniwersały, instrukcje, wyd. A Pawiński, [w:] Źródła dziejowe, t. 3, Warszawa 1877.

Opracowania:

Dubas-Urwanowicz E., O nowy kształt Rzeczypospolitej. Kryzys polityczny w państwie w latach 1576-1586, Warszawa 2013.

Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/Home, [dostęp: 28.11.2016 r.].

Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. 2, Lwów-Warszawa-Kraków 1923.

Kudelka F., Bitwa pod Lubieszowem w dniu 17 kwietnia 1577 r., Kraków 1883.

Olejnik K., Stefan Batory 1533-1586, Warszawa 1998.

Olejnik K., Stefan Batory, Warszawa 2013.

Słownik historii Polski, red. T. Łepkowski, Warszawa 1973.

Sikora R., Niezwykłe bitwy i szarże husarii, Warszawa 2011.

Witkowski C., Słownik pojęć historycznych, Katowice 2008.

Przypisy:

[1] Obecnie miejscowość ta nosi nazwę Lubiszewo Tczewskie.

[2] R. Heidenstein, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, Petersburg 1857.

3 Stefan Batory pod Gdańskiem w roku 1576-1577. Listy, uniwersały, instrukcje (dalej cyt.: Stefan Batory pod Gdańskiem), wyd. A Pawiński, [w:] Źródła dziejowe, t. 3, Warszawa 1877.

4 S. Orzelski., Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do 1576 r., t. 3, Petersburg 1856.

5 Gdańszczanie chcieli uzyskać większą swobodę, do tej pory ograniczaną przez tzw. Statuty Karnkowskiego, określające podległość Gdańska królowi Rzeczypospolitej; zob. Słownik historii Polski, red. T. Łepkowski, Warszawa 1973, s. 157.

6 R. Heidenstein, dz. cyt., s. 266.

7 Tamże, s. 264.

8 F. Kudelka, Bitwa pod Lubieszowem w dniu 17 kwietnia 1577 r., Kraków 1883, s. 4.

9 R. Heidenstein, dz. cyt., s. 265.

10 Hetman, [w:] C. Witkowski, Słownik pojęć historycznych, Katowice 2008, s. 93.

11 Stefan Batory pod Gdańskiem, s. 20-21.

12 Hakownica, [w:] C. Witkowski, dz. cyt. , s. 90.

13 Stefan Batory pod Gdańskiem, s. 21-22. Podobne dane podaje Ferdynand Kudelka w swojej pracy pt. Bitwa pod Lubieszowem w dniu 17 kwietnia 1577 r., powołując się na dzieło gdańskiego historyka Godfryda Lengnicha pt. Geschichte der preußischen Lande Königlich-Polnischen Antheils; zob.: F. Kudelka, dz. cyt., s. 4.

14 R. Heidenstein, dz. cyt., s. 268-269.

15 Tamże, s. 269.

16 Jan Andrzej Leśniowolski, [w:] H. Kotarski, Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-lesniowolski-h-kolumna-vel-roch, [dostęp: 28.11.2016 r.].

17 Jordan Spytek, [w:] H. Kowalska, Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jordan-spytek-wawrzyniec, [dostęp: 28.11.2016 r.].

18 Marcin Kazanowski, [w:] H. Kotarki, Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/marcin-kazanowski-h-grzymala, [dostęp: 28.11.2016 r.].

19 Rota, [w:] C. Witkowski, dz. cyt., s. 210.

20 R. Heidenstein, dz. cyt., s. 270.

21 Tamże.

22 S. Orzelski, dz. cyt., s. 270.

23 Tamże, s. 271.

.

Zdjęcie nr 1: Schemat bitwy pod Lubieszowem (źródło: http://www.husaria.jest.pl/lubiesz.html)

Partnerzy



Przewiń do góry