Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Bochnia – zamek, którego nie widać

Bochnia – zamek, którego nie widać

Żupa krakowska, w skład której wchodziły kopalnie soli w Bochni i Wieliczce przez stulecia była dumą polskich władców. Nie bez powodu – cenna sól kamienna była źródłem sporych dochodów. Z tej przyczyny ścisłą kontrolę nad żupami sprawowała hermetyczna administracja, skutecznie zapobiegająca oszustwom, próbom handlu solą po niższych cenach oraz rozkradaniu urobku. Najważniejszym urzędnikiem w tym systemie był żupnik (w tym przypadku krakowski), podlegający tylko samemu władcy. Kopalniami w Bochni i w Wieliczce zarządzali podżupnicy. Wysokie stanowisko wiąże się w odpowiednią siedzibą…

I o ile w Wieliczce zamek żupny zachował się do naszych czasów, w niedalekiej Bochni sprawa jest nieco trudniejsza. Budynek wciąż istnieje, jednakże jest lekceważony. Zupełnie niesłusznie.

1Zamek (w zasadzie dwór) żupny w Bochni powstał prawdopodobnie przed rokiem 1253 – jest to rok lokacji miasta, wiążący się z odkryciem pokładów soli kamiennej. Wcześniej na terenie miasta wydobywano za pomocą warzenia solanki otrzymywanej ze studni solankowych. Z czasem studnie te pogłębiano coraz bardziej, aż w końcu natrafiono na sól kamienną. Do połowy XIII wieku Bochnia i okolice należały do rodu Gryfitów, jednak w roku 1248 miasto (wówczas jeszcze osada) stało się własnością księcia krakowsko-sandomierskiego – Bolesława Wstydliwego. Aby poradzić sobie z trudnościami w kopaniu pierwszych szybów, książę Bolesław sprowadził z Wąchocka specjalistów w tej dziedzinie – cystersów. Wkrótce po odkryciu soli kamiennej do Bochni zaczęli licznie przybywać osadnicy – w dużej mierze wykwalifikowani górnicy ze zniemczonego Dolnego Śląska

 Wartość soli kamiennej była niewyobrażalna. Dobrze o tym wiedziało rycerstwo, toteż od początku wydobycia soli starało się uzyskać możliwość czerpania dochodów z drogocennego surowca. Władca chcąc zachować monopol na wydobycie soli oraz zabezpieczyć się przed ewentualnymi stratami nadał mieszczanom bocheńskim liczne przywileje, wliczając w to wolność od płacenia jakichkolwiek ceł podczas przewozu towarów. Jednocześnie położył zręby pod wydajną administrację, sprawującą ścisły nadzór nad kopalnią, zabezpieczającą interesy władcy. Kopalnie w Bochni i Wieliczce weszły w skład liczącego się „przedsiębiorstwa”, jakim była żupa krakowska. Najważniejszym jej urzędnikiem był żupnik, mianowany przez władcę i odpowiedzialny tylko przed nim. Żupnik administrował w Krakowie, mając obowiązek wizytowania żup w Bochni i Wieliczce. Niżej od żupnika stali podżupnicy, bezpośredni administratorzy kopalń. Każdy z nich miał siedzibę w jednym z miast żupy. Były to właśnie owe zamki żupne, zbudowane specjalnie w celu sprawnego kierowania kopalnią.

Początki zamku w Bochni można datować na połowę XIII wieku. Budowla pierwotnie drewnienia, rozbudowana została najprawdopodobniej przez Kazimierza Wielkiego. Wysokie dochody czerpane z bocheńskiej i wielickiej kopalni były niezwykle ważne dla umacniającego się po całkiem niedawnym zjednoczeniu państwa polskiego.

Kształt bryły podobnej do obecnej został nadany w XVI wieku, gdy żupnik krakowski Seweryn Boner dokonał przebudowy w duchu renesansowym. Wiadomo na pewno, że dodał attyki oraz niewielką wieżyczkę zegarową (niezachowane do czasów obecnych)

2Budowla oprócz siedziby podżupnika pełniła też funkcje obronne – była włączona do systemu umocnień miejskich poprzez bezpośrednie połączenie z murami miejskimi, dodatkowo posiadała jedną basztę ze stanowiskami strzeleckimi i niewielki arsenał. Co ciekawe, nie został nigdy użyty w obronie solnego grodu – w roku 1655 Szwedzi zajęli miasto praktycznie bez oporu (i wówczas prawdopodobnie rozebrali część murów miejskich), załoga zamku zdołała natomiast odeprzeć w roku 1584 atak… samych górników, którzy rozzłoszczeni łamaniem przywilejów oraz wyzyskiem postanowili szturmem zdobyć budynek i rozprawić się z podżupnikiem. Mimo niepowodzenia, górnicy zdołali wywrzeć presję na urzędnikach królewskich, toteż wkrótce pensje zostały podwyższone. Końcówka wieku XVI aż do końca wieku XVII to lata upadku kopalni i miasta. Pokłady soli powoli wyczerpywały się, szyby były w opłakanym stanie, groziły zawaleniem. Jednakże Bochnia nadal cieszyła się zainteresowaniem władców, gdyż mimo narastających trudności, wydobycie soli stopniowo rosło.

Nadeszły jednak lata zaborów. Kopalnie żupy krakowskiej zostały przez Austriaków rozdzielone i zarządzane osobno. Pokłady soli w Bochni zaczęły się wyczerpywać.

Aż nastał rok 1794. Dionizy Stanetti von Falkenfels, mianowany naczelnikiem kopalni już w roku 1785, rozpoczął pracę mające na celu poprawę systemu wentylacji w kopalni poprzez budowę nowego szybu. W czasie prac natrafiono na nowe pokłady soli, które wystarczyły aż do XX wieku.

Jednakże w tym czasie zupełnie zmienił się charakter zamku żupnego. Najpierw zostali w nim zakwaterowani zwykli urzędnicy austriaccy, niezwiązani z kopalnią. Dalsze zmiany były bardziej radykalne – w XIX wieku mury miejskie zostały całkowicie wyburzone. Wtedy też prawdopodobnie zamek utracił basztę oraz budynek arsenału. Wszystkie ściany zostały ogołocone ze zdobień.

4Obecnie budynek w niczym nie przypomina dawnej siedziby podżupników. Szara budowla uznawana przez wielu mieszkańców za zwykłą kamienicę przez długie lata wykorzystywana była w celach mieszkalnych. Jednakże jej opłakany stan sprawił, że w 2009 roku umieszczono na frontowej ścianie informację o zakazie dalszego użytkowania budynku z powodu niebezpieczeństwa zawalenia.

Osobną kwestię stanowi prawdopodobieństwo istnienia połączenia zamku z korytarzami kopalni. Chociaż niewiele wskazuje na taką możliwość, należy pamiętać o znajdującym się w pobliżu nieczynnym już szybie Regis, o którym wiadomo, że powstał za panowania Władysława Łokietka. O jego obecności świadczy tylko ustawiony stary wagonik kolejki, niegdyś używany do transportu urobku oraz pamiątkowa tablica.

Jakub Orłowski 

Bibliografia:

”Bochnia Dzieje miasta i regionu” pod redakcją Feliksa Kiryka i Zygmunta Ruty , Kraków 1980

Strony internetowe:

http://bochenskiedzieje.pl

http://www.zamki.pl

Partnerzy



Przewiń do góry