Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Dzieje najdawniejsze – 1. temat maturalny

Dzieje najdawniejsze – 1. temat maturalny

Dzieje najdawniejsze

Nasz portal historyczny otwiera wraz z pierwszym tematem – „Dziejami najdawniejszymi” – nowy dział stworzony z myślą o uczniach klas licealnych, którzy chcą przygotować się do matury rozszerzonej z historii. Cyklicznie, w kilkudniowych odstępach, wstawiać będziemy kolejne, chronologicznie uporządkowane zagadnienia zgodne z najnowszą podstawą programową. Co pewien czas będziemy publikować także pomoce przy pisaniu wypracować oraz rozwiązywania zadań na egzaminie dojrzałości… A starszym pasjonatom historii serwujemy dużą dawkę gruntownej powtórki…

 

W pierwszej lekcji omówimy dzieje świata od momentu pojawienia się pierwszych człowiekowatych do końca prahistorii.

↳        Od XIX w., kiedy Karol Darwin przedstawił swoją teorię ewolucji, zajęto się badaniem nad antropogenezą, czyli pochodzeniem i wczesnymi dziejami człowieka.

↳        Około 5 – 7 milionów lat temu pojawiły się hominidy, czyli pierwsze istoty człowiekowate, które oddzieliły się od małp.

↳        Przyjmuje się, że najstarszymi hominidami są australopiteki. Żyły w Afryce północnej i wschodniej 4,5 – 1,5 mln lat temu, poruszały się w pozycji wyprostowanej. Były niskie, o drobnej budowie, żyły w kilkudziesięcioosobowych grupach na sawannach, używały prymitywnych narzędzi, żywiły się padliną.

↳        Około 1,5 mln lat temu pojawił się homo habilis – człowiek uzdolniony. Sprawnie poruszał się na 2 kończynach, jego puszka mózgowa była wciąż jednak mała (600 cm3), wytwarzał narzędzia i także żywił się padliną. Dodatkowo trudnił się prostym łowiectwem i zbieractwem.

↳        Od 1,8 mln do 125 tys. lat temu na Ziemi żył homo erectus – człowiek wyprostowany. Górował on wzrostem i pojemnością mózgu (1000 cm3) nad poprzednikami. Dodatkowo potrafił jako pierwszy rozniecać ogień oraz budować schronienia i nieco bardziej złożone kamienne narzędzia służące głownie do łowiectwa. Ułatwienie zdobywania pożywienia sprawiło, że mógł się przemieścić na tereny o surowszy klimacie – do Europy i Azji.

↳        500 – 300 tys. lat temu pojawił się homo sapiens – człowiek rozumny. Najprawdopodobniej był kontynuacją homo erectusa, ale stanowił również pierwszy krok do stworzenia naszego rodzaju.

Droga rozwoju człowieka – od australopiteka do człowieka rozumnego właściwego; domena publiczna

Droga rozwoju człowieka – od australopiteka do człowieka rozumnego właściwego; domena publiczna

↳        Homo neanderthalensis, neandertalczyk, pojawił się w Europie 150 tys. lat temu. Żył także w Azji oraz na Bliskim Wschodzie. Obecnie uważa się go za podgatunek homo sapiens. Miał zdolność artykułowanej mowy. Potrafił rozniecać ogień i polować na duże zwierzęta, jako pierwszy grzebał zmarłych. Objętość jego mózgu była zbliżona do ludzkiej – 1500 cm3. Ten charakteryzujący się niskim czołem i dużymi wałami nadczołowymi gatunek wyginął 30 tys. lat temu.

↳        Od około 200 tys. lat temu mówimy już o człowieku rozumnym właściwym – homo sapiens sapiens. Pojawił się w Afryce, a najpóźniej do 30 tys. lat temu zasiedlił całą Europę i Azję oraz Australię. Zaledwie 20 tys. la temu, po wędrówce przez zmarzniętą wówczas Cieśninę Beringa, zajął obie Ameryki. Wyglądem nie różnił się od współczesnego człowieka. Potrafił wykonywać złożone narzędzia. Prowadził koczowniczy tryb życia, trudnił się łowiectwem i zbieractwem, umiał łowić ryby. Pod koniec paleolitu wynalazł łuk. Wytwarzał także rozmaite ozdoby, co oznaczało początek prymitywnej formy sztuki. W tym okresie wyznawał już jakieś kulty, być może tylko w okresie matriarchatu. Przykładem tego jest Wenus z Wilendorfu (⤹  źródło numer 1).

↳        Wszystkie powyższe zmiany nastąpiły w paleolicie – epoce wczesnej kamienia. Jednak zdecydowana zmiana sposobu życia dokonała się w kolejnej epoce – neolicie, podczas rewolucji neolitycznej.

↳        Wraz z końcem ostatniego zlodowacenie i ociepleniem się klimatu ludzie prowadzący dotychczas koczowniczy tryb życia, nomadowie, nauczyli się uprawiać ziemię. Długi okres wegetacji roślin powodował konieczność osiedlania się na stałe i budowania stałych domostw. Pierwsze rolnictwo rozwinęło się na obszarze Bliskiego Wschodu na terenach tzw. Żyznego Półksiężyca. Ludzie znaleźli tam wiele gatunków dziko rosnących zbóż, które nauczyli się uprawiać i intensyfikować ich produkcję. Tuż po wprowadzeniu rolnictwa udomowili zwierzęta i zaczęli je hodować. Były to głównie kozy, owce, świnie oraz bydło.

Malowidła naskalne w Lascaux – jeden z najstarszych przykładów sztuki prahistorycznej odnaleziony na terenie Niemiec; domena publiczna

Malowidła naskalne w Lascaux – jeden z najstarszych przykładów sztuki prahistorycznej odnaleziony na terenie Niemiec; domena publiczna

↳        Rewolucja neolityczna rozwijała się niezależnie w różnych częściach świata: Indie nad Indusem, Egipt nad Nilem, w Europie Bałkany i teren nad Dunajem. Na ziemiach polskich neolit pojawił się dopiero na początku 4 tysiąclecia p.n.e.

↳        Około 9-8 tysięcy lat p.n.e. powstała pierwsza osada miejska – Jerycho w Izraelu, a Çatal Hüyük w Turcji zostało założone około 1000 lat później. Oznacza to, że już wtedy zmiany w rewolucji rolnictwa zaszły na tyle daleko, że część ludności mogła zacząć zajmować się już działalnością pozarolniczą.

↳        Jeszcze bardziej wszystkie te procesy przyspieszyły się podczas tzw. drugiej rewolucji neolitycznej, kiedy zastosowano po raz pierwszy prymitywny pług ciągnięty przez zwierzęta pociągowe. To wtedy część mieszkańców wiosek mogła zasiedlić miasta i zająć się rzemiosłem. Rozpowszechnił się także kult solarny (przeciwieństwo paleolitowego kultu lunarnego) i politeizm. Przykładami dawnej sztuki religijnej są megality (m.in. w Stonehenge).

Wenus z Wilendorfu, przykład kultu płodności; domena publiczna

Wenus z Wilendorfu, przykład kultu płodności; domena publiczna

↳        Kolejnym etapem rozwojowym było nabycie umiejętności obróbki metali. Najszybciej zaczęto obrabiać srebro i miedź, ale ich nikłe zasoby sprawiły, że kamień i drewno stanowiły najczęstszy materiał do obróbki. Dopiero około 1300r. p.n.e. upowszechniło się wytapianie żelaza. Jednocześnie zaczęto wtedy postrzegać walkę jako naturalny sposób zdobywania zasobów, co prowadziło do licznych wojen, ale jednocześnie przyspieszało rozwój technologiczny.

↳        Skutkami upowszechnienia się rolnictwa była dieta węglowodanowa zamiast białkowej, eksplozja demograficzna, zwiększenie produkcji żywności, rozwój rzemiosła, ale także uzależnienie społeczeństw od uprawy kilku roślin, co w przypadku suszy mogło skończyć się masowym głodem oraz licznymi epidemiami związanymi z życiem w dużych skupiskach miejskich.

↳        W najdawniejszych dziejach świata wyróżnia się trzy kamienie milowe, które zbudowały cywilizację. Pierwszy z nich to rewolucja agrarna (uprawa roli i zmiana trybu życia na osiadły), drugi zaś to powstanie miast i państw (sam termin „cywilizacja” pochodzi od łac. słowa civitas – miasto. Ostatnim kamieniem było wynalezienie pisma i to wydarzenie uchodzi za zamykające epokę prehistoryczną. Nastąpiło to około 4 tysięcy lat temu.

 

Pojęcia:

  • antropogeneza – droga rozwoju, pochodzenie i procesy biologiczne, które ukształtowały przekształcenie się form przedludzkich w nowoczesnego człowieka rozumnego.
  • hominidy – człowiekowate; ssaki wykazujące dużą inteligencję, dwunożny chód i wyprostowaną pozycję ciała oraz zdolność do wywarzania u używania narzędzi.
  • matriarchat – ustrój społeczny, w którym władzę sprawują kobiety.
  • paleolit – starsza epoka kamienia trwająca od ok. 2 mln lat temu do ok. 11 tys. lat temu
  • neolit – młodsza epoka kamienia trwająca od 9 do 4 tysięcy lat temu.
  • rewolucja neolityczna (agrarna) – zmiany zachodzące w życiu ludzi, które polegały na przejściu z koczowniczego do osiadłego trybu życia i rozpoczęcie uprawy roli oraz hodowli.
  • zlodowacenie  – okres, w którym następuje ochłodzenie klimatu i pokrycie części naszej planety lądolodem.
  • nomadowie – ludzie nieposiadający stałego miejsca zamieszkania i prowadzący koczowniczy tryb życia
  • Żyzny Półksiężyc – pas urodzajnej ziemi w kształcie łuku pomiędzy rzekami Eufrat i Tygrys na terenach Mezopotamii
  • politeizm – wiara w wielu bogów

 

Daty:

  • 7-5 mln lat temu – pierwsze australopiteki
  • 2 mln lat temu – homo habilis i najstarsze narzędzia kamienne
  • 500 tysięcy lat temu – najstarsze ślady obecności człowieka na ziemiach polskich
  • 40 – 30 tys. lat temu – człowiek rozumny właściwy przybywa do Europy
  • 12 tysięcy lat temu – koniec ostatniej epoki zlodowacenia

 

Pomyśl

Zastanów się przed następną lekcją dlaczego wielkie cywilizacje powstawały w dolinach wielkich rzek. Przypomnij sobie czym były systemy irygacyjne.

 

Zajrzyj

Artykuł o zagadce dotyczącej ludzkiej słabości fizycznej

Warto przeczytać

I. Tatlersall, „Dzieje człowieka od jego początków do IV tysiąclecia p.n.e.”, Warszawa 2010

Damian Bączkiewicz

 

Partnerzy



Przewiń do góry