Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Historia raju. Ogród rozkoszy | Recenzja

Historia raju. Ogród rozkoszy | Recenzja

Historia raju. Ogród rozkoszy, Jean Delumeau

Gdzie znajduje (znajdował?) się raj? Kto w nim mieszka? Czy można do niego dotrzeć? Czy sąsiaduje z królestwem księdza Jana? Ile godzin spał Adam w raju oraz o której godzinie został wygnany wraz z Ewą? Na te i na wiele innych pytań frapujących ludzi przez stulecia odpowiada Jean Delumeau w swojej przekrojowej pracy poświęconej wizjom raju – ziemskiego i tego w niebie.

Jean Delumeau (ur. 18 czerwca 1923 w Nantes) to klasyk wśród współczesnych historyków francuskich. Jako specjalista od religii i mentalności nowożytnej (średniowiecznej oraz odrodzenia) zasłynął książką Strach w Kulturze Zachodu (Warszawa 1986). Jego kolejne prace to Grzech i strach (Warszawa 1994), Umacniać i ochraniać oraz Wyznanie i przebaczenie. Delumeau wpierw chciał się dowiedzieć, czego najbardziej lękali się nasi zachodni przodkowie. Potem zajął się sposobami, do jakich uciekali się, by stawić czoło niebezpieczeństwom ze strony przyrody, innych ludzi i zaświatów, skąd również dopatrywali się zagrożeń. Pozostało mu jeszcze jedno – odtworzyć ich marzenia o szczęściu. Jest to cel i treść jego Historii raju (Une histoire du Paradis. Le Jardin des délices – pierwsze wydanie francuskie 1992, pierwsze wydanie polskie PIW 1996).

Jak konkluduje autor w epilogu „W chrześcijańskiej Europie wieków średnich najbardziej rozpowszechnioną opinią w odniesie do ziemskiego raju było przekonanie, że istnieje on jeszcze na naszej planecie. Oczywiście, jest niedostępny, otoczony płomieniami, strzeże go anioł z mieczem, ale istnieje. Bez wahania umieszczano go na mapach w jakimś odległym zakątku Wschodu. Podróżnicy usiłowali do niego dotrzeć, a odkrywcy epoki odrodzenia sądzili, że bywali na obszarach, gdzie zachowały się jeszcze jakieś cechy, ślady i uroki czarodziejskiego ogrodu Eden”. Od Mojżesza i Homera do świętego Tomasza z Akwinu autor przytacza mieszaninę tradycji: hebrajską, grecko-rzymską, w końcu chrześcijańską. Ukazuje raj jako miejsce oczekiwania badając apokalipsy żydowskie i chrześcijańskie. Średniowieczna kartografia całkiem realnie umieszcza raj w różnych niedostępnych krainach. Sam Krzysztof Kolumb śmiało twierdzi, że odnajdzie Adamowy raj.

Najciekawszym rozdziałem i mitem średniowiecznym jest z pewnością Królestwo Księdza Jana, będące sukcesem pewnego fałszerstwa. „Do upartej wiary, że raj ziemski wciąż jeszcze na naszej planecie istnieje, ale w miejscu dostępnym z powodu grzechu pierworodnego, dołączyło się z biegiem stuleci nie mniej trwałe przekonanie, że nie jest on poza zasięgiem ludzkich możliwości i że pewne błogosławione obszary zachowały – bądź dzięki bliskości raju, bądź dzięki wyspiarskiemu charakterowi, albo z obu tych względów jednocześnie – wiele z uroków i przywilejów rajskiego ogrodu”. Najsłynniejszą z krain średniowiecznych marzeń było królestwo Księdza Jana. Legenda ta powstała w początkiem XII stuleciu, a wygasła dopiero w XVII wieku! Przez setki lat podróżnicy poszukiwali zaginionego chrześcijańskiego królestwa w Indiach lub Afryce, wierząc, że Jan Prezbiter – Patriarcha Indii, władca cudownego nieznanego kraju, ruszy krzyżowcom z pomocą w walce z muzułmanami.

Pod wpływem reform religijnych skomentowano na nowo pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju, dochodząc stopniowo do smutnego wniosku: ziemski raj zniknął. Pochłonęły go wody Potopu. W epoce renesansu na nowo próbowano określić miejsce, które Bóg wyznaczył pierwszej ludzkiej parze, zanim popełniła grzech pierworodny. Grupując wszelkie informacje zarzucono lokalizację raju na Dalekim Wschodzie i opowiedziano się za bliższym miejscem – najczęściej w Mezopotamii, czasem też w Armenii i Ziemi Świętej. Miało to wydźwięk w nowym mapach i geografii.

XVIII stulecie przyniosło kolejne novum. Poprzez badania skamielin odkryto, że Ziemie jest starsza niż 6 tysięcy lat! Historia ludzka jest znacznie starsza, niż myślano. „Pod wpływem Rousseau i Kanta Adamowy raj stał się co najwyżej opiekuńczą naturą chroniącą pierwsze ludzkie istoty, jeszcze posłuszne instynktowi”. „Ogród rozkoszy” zniknął.

Historia raju to praca niezwykła. Autor omawia w niej wyobrażenia i próby lokalizacji raju ziemskiego, od Mojżesza – Eden, przez antyk – Elizjum i Złoty Wiek, średniowiecze – Wyspy Szczęśliwe, Królestwo Księdza Jana, epokę nowożytną – rajskie wyspy i Ameryka, aż do zniknięcia czarodziejskiego ogrodu na przełomie XVIII i XIX stulecia. Praca pełna erudycji, bogata w źródła i przypisy stanowi znakomity przekrój nieoczywistego tematu, nad którym ludzkość głowiła i się głowi od tysięcy lat.

Ocena recenzenta: 6/6

Wydawnictwo: Aletheia

Dariusz Wierzański

Partnerzy



Przewiń do góry