Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Klemens Zmuda Trzebiatowski – wybitny badacz oświaty pomorskiej

Klemens Zmuda Trzebiatowski – wybitny badacz oświaty pomorskiej

W XX wieku na ziemiach Pomorza żyło wielu ludzi, którzy pojawili się tam w wyniku zmian granic naszego państwa po drugiej wojnie światowej. Jednak oprócz tej grupy byli też ci, którzy się tam urodzili i wychowali. I do nich właśnie zalicza się Klemens Zmuda Trzebiatowski, człowiek który znaczną część swojego życia poświęcił badaniu historii oświaty na ziemi pomorskiej.

Historia rodziny, z której wywodzi się Klemens Trzebiatowski, sięga XVI wieku, kiedy to wieś Trzebiatków została nadana dworzaninowi księcia pomorskiego Bogusława X – Balcerowi Smude. W kolejnych stuleciach nazwisko rodziny uległo kilku przekształceniom. I tak mieliśmy Schmude, Schmudde, Zmuda i Żmuda. Około połowy wieku XVII nastąpił podział członków rodu pod względem wyznaniowym. Część przeszła na protestantyzm, natomiast pozostali w dalszym ciągu wyznawali religię katolicką. W tym samym też czasie rodzina, z której wywodzi się Klemens Trzebiatowski, zaczęła używać dwuczłonowego nazwiska. Opierając się na księdze parafialnej Borzyszkowa z drugiej połowy XVII wieku, można przytoczyć informację o właścicielu folwarku – Pawle Erneście Zmuda Trzebiatowskim, którego herbem rodowym był Pietyrog. Z czasem, po okresie reformacji oraz zaborów, w rodzinie zauważalny jest podział na dwa odłamy. Pierwszy – niemiecki, używał głównie nazwiska Smude oraz jego pochodnych, natomiast drugi – polski, obu członów, w tym także Zmuda–Trzebiatowski.

Klemens Zmuda Trzebiatowski urodził się 15 stycznia 1913 roku we wsi Łąkie w powiecie Chojnice, w miejscu nazywanym potocznie Dampelka. Jego ojcem był Marcin Zmuda Trzebiatowski, a matką Cecylia – daleka kuzynka, wywodząca się z tej samej rodziny, która skończyła szkołę w Brzeźnie, co jak na owe czasy, nie było rzeczą powszechną, szczególnie u kobiet. W domu rodzinnym najczęściej posługiwano się gwarą kaszubską i starano się jak najrzadziej używać języka niemieckiego. Klemens miał 4 siostry oraz 6 braci. Sam był siódmym w kolejności dzieckiem w rodzinie. W roku 1919 rozpoczął naukę w mającej siedem klas szkole powszechnej w Brzeźnie Szlacheckim. Uzyskiwane przez niego dobre wyniki oraz pilność i chęć pogłębiania wiedzy spowodowały, iż kierownik szkoły, do której uczęszczał Klemens Trzebiatowski, rozpoczął starania o stypendium ułatwiające mu kontynuowanie edukacji. W lipcu 1927 roku ukończył szkołę powszechną i udał się na studia na Uniwersytet Ludowy w Dalkach koło Gniezna będący placówką katolicką prowadzoną pod auspicjami Towarzystwa Czytelni Ludowych. Spędził tam 12 miesięcy. W roku 1928 otrzymał stypendium Raczyńskich, które wraz z poświęceniem się jego sióstr Marty i Gertrudy oraz pożyczką zaciągniętą przez rodziców pozwoliło mu na podjęcie nauki w seminarium nauczycielskim w Kościerzynie. Ukończył je w 1934 roku, zdając maturę, a kilka miesięcy później został powołany do wojska i skierowany do odbycia służby wojskowej w szkole podchorążych w Zambrowie i Toruniu. Ostatecznie mianowano go podporucznikiem.

Klemens Zmuda Trzebiatowski (z prawej)

Klemens Zmuda Trzebiatowski (z prawej)

W połowie lat 30. ubiegłego wieku rozpoczął starania o uzyskanie posady w szkolnictwie. Niestety znalezienie zatrudnienia nie przyszło mu łatwo, jednak od września 1935 roku podjął pracę instruktora PW i WF w szkole handlowej, gimnazjum ogólnokształcącym i ogólnokształcącej szkole zawodowej w Chojnicach. Rok później został nauczycielem w szkole powszechnej w Kamieniu Pomorskim. Chcąc cały czas podnosić swe kwalifikacje, w 1937 roku zdecydował się na podjęcie zaocznych studiów w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie na kierunku geografia. Pracując w Chojnicach, mieszkał u Feliksa Prądzyńskiego, dobrego znajomego jego rodziców z okolic Dampelki. Tam też poznał swoją przyszłą żonę – Gertrudę Pluto Prądzyńską. Ślub odbył się 7 sierpnia 1937 roku. Wraz z założeniem rodziny oraz nieporozumieniami z miejscowymi władzami Klemens Trzebiatowski rozpoczął poszukiwania nowego miejsca zatrudnienia w dowolnym regionie Polski. Udało mu się je znaleźć w Botowie, gdzie został mianowany nauczycielem w szkole powszechnej. Tam też małżonkowie się niezwłocznie przeprowadzili i po czasie doczekali się córki, która jednak zmarła wkrótce po porodzie. W 1938 roku wstąpił do Związku Nauczycielstwa Polskiego, pełniąc w nim m.in. funkcję sekretarza rejonu konferencyjnego. Wybuch drugiej wojny światowej zamknął pierwszy etap jego życia. Wkroczenie na wschodnie tereny Polski oddziałów radzieckich spowodowało duże zamieszanie w życiu Klemensa. Rosjanie zaczęli wówczas urządzać tzw. sądy ludowe, które dotknęły ludzi sprawujących jakieś funkcje w okresie międzywojennym. Dotyczyły one także i nauczycieli. Ostatecznie pod koniec października 1939 roku, po dwóch tygodniach tułaczki, Trzebiatowscy znaleźli się w Warszawie. Tam też pozostali do stycznia 1945 roku. W międzyczasie Klemens Trzebiatowski, w roku 1940, został nauczycielem w publicznej szkole powszechnej w Lipiu w powiecie grójeckim. Uczył tam formalnie języka niemieckiego, ale równocześnie rozpoczął tajne nauczanie oraz włączył się do konspiracji. W kolejnym roku wstąpił do Tajnej Organizacji Nauczycielskiej – TON, będącej konspiracyjną formą działalności ZNP. Od połowy 1940 roku był zaprzysiężonym członkiem Związku Walki Zbrojnej, a od 1942 należał do Armii Krajowej. Organizował przyjmowanie zaopatrzenia drogą lotniczą oraz brał udział w licznych akcjach i działaniach sabotażowych, w których pomagała mu niekiedy żona Gertruda, pełniąca obowiązki łączniczki. Pomimo ciężkiego okresu w życiu, jakim były lata wojenne, Klemens nie zaniedbywał samokształcenia. Jesienią 1941 roku chciał wznowić przerwane studia z geografii, jednak jako że nie został na nie przyjęty w trakcie semestru, postanowił podjąć naukę na pedagogice z zoologią. Studiując ją, zaczął coraz bardziej interesować się dziejami oświaty. W roku 1944 pod kierunkiem profesora Stefana Truchima zaczął przygotowywać pracę magisterską dotyczącą soborów i synodów średniowiecznych oraz ich stosunku do szkolnictwa. Pod koniec lipca tego samego roku udał się do Warszawy na egzamin magisterski, jednak wybuch powstania uniemożliwił mu realizację tegoż projektu. Przez kilka dni brał nawet udział w walkach, po czym wrócił do domu, gdzie akurat na świat przyszła jego córka Teresa.

Partnerzy



Przewiń do góry