Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Ministerstwo Edukacji Narodowej – zarys historii

Ministerstwo Edukacji Narodowej – zarys historii

Biorąc pod uwagę ostatnie wydarzenia, jakie zaobserwować można w Polsce, a które to związane są ze zbliżającą się wielkimi krokami gruntowną reformą oświaty, warto przypomnieć sobie, czym zajmuje się Ministerstwo Edukacji Narodowej oraz jakie były jego początki.

Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na al. Szucha 25 Zdj. Wikimedia Commons

Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na al. Szucha 25
Zdj. Wikimedia Commons

Pierwszym centralnym urzędem państwowym w Polsce zajmującym się sprawami oświaty i wychowania była utworzona w dniu 14 października 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej. Uznaje się ją za pierwsze na świecie ministerstwo tego typu. Po 123 latach, w czasie których nasze państwo było wymazane z map Europy i świata, zostało utworzone w 1918 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Z kolei już po drugiej wojnie światowej resort właściwy dla spraw oświaty i wychowania nosił różne określenia, a jego zakres działania i kompetencji zmieniał się wraz ze zmianami nazwy.

Komisja Edukacji Narodowej powstała formalnie na mocy uchwały Sejmu z dnia 14 października 1773 roku. Głównym inicjatorem i architektem jej powstania był ksiądz Hugo Kołłątaj. Początkowo skład Komisji liczył 8 osób (po 4 senatorów i posłów), które reprezentowały Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Pierwszym prezesem KEN został wybrany biskup wileński Ignacy Jakub Massalski. Od samego początku faktycznymi pracownikami Komisji była grupa uczonych i artystów skupiona wokół Hugona Kołłątaja. To właśnie on nadawał cały czas ogólny kierunek jej działaniom. Wśród najbardziej zasłużonych „ekspertów” wymienić można m.in. pisarzy: Franciszka Bielińskiego i Juliana Ursyna Niemcewicza, oraz uczonych: Feliksa Oraczewskiego, Andrzeja Gawrońskiego, Hieronima Stroynowskiego oraz Grzegorza Piramowicza. Dzięki osobistemu protektoratowi króla i „Familii” KEN miała niemal całkowitą swobodę działań, choć w początkowym okresie opozycja w Sejmie starała się utrudniać jej pracę poprzez ograniczenie środków finansowych na bieżącą działalność. Generalnie można wyróżnić trzy okresy działalności Komisji. I tak pierwszy to lata 1773–1780, kiedy to eksperci przedstawili trzystopniowy model szkół podstawowych i średnich. Ponadto w ramach reformy edukacji podstawowej stworzono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które opracowało pionierskie podręczniki. Warto także dodać, że aż do roku 1780 język polski nie był osobnym przedmiotem nauczania. Takowym stał się dopiero dzięki pracom Komisji Edukacji Narodowej. Pracownicy tej instytucji opracowali również szereg przepisów i programów dla szkół szczebla podstawowego i średniego, które w swych zapisach dopuszczały dziewczęta do nauki na równych prawach z chłopcami. Drugi okres działalności przypada na lata 1781–1788. Był to w zasadzie czas, gdy skupiono się na kontynuowaniu prac podjętych w pierwszym okresie. Z kolei okres trzeci przypadł w latach 1789–1794. Jednak już od roku 1789 rozpoczął się stopniowy rozkład i utrata wpływów KEN, co było procesem równoległym do powolnej utraty wpływów politycznych przez stronnictwo reformatorów i rozpadu Rzeczypospolitej. W czasie obrad Sejmu Czteroletniego frakcja reformatorów zgodziła się na daleko idące ustępstwa w sprawach szkolnictwa, aby móc przeforsować Konstytucję 3 maja. Ta uczyniła prezesem KEN prymasa Polski, który zasiadał w Straży Praw jako swoisty minister oświaty. Ostateczny cios Komisji zadała konfederacja targowicka, która odebrała jej władzę nad szkołami zakonnymi oraz całkowicie zmieniła jej skład.

Biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, pierwszy prezes KEN Zdj. Wikimedia Commons

Biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, pierwszy prezes KEN
Zdj. Wikimedia Commons

Przez kolejne zaborcze lata legalne działanie jakiejkolwiek instytucji związanej z polskim szkolnictwem było niemożliwe. Jednak w ostatnim roku trwania pierwszej wojny światowej, a dokładnie dnia 1 lutego 1918 roku powołano do życia Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Był to centralny organ administracji rządowej, mający sprawować pieczę nad szkolnictwem wszelkich stopni i typów, opieką nad nauką, literaturą i sztuką, nad archiwami, bibliotekami, czytelniami, muzeami i teatrami oraz realizacją zadań państwa w sprawach wyznaniowych. Ministerstwo wyłoniło się z przekształcenia Departamentu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Tymczasowej Rady Stanu. W skład Ministerstwa wchodziły takie Departamenty jak: Wyznań, Szkolnictwa Ogólnokształcącego, Szkolnictwa Zawodowego, Nauki i Szkół Wyższych oraz Sztuki. Funkcję Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego kolejno w dwudziestoleciu międzywojennym pełnili: Antoni Ponikowski, Ksawery Prauss, Jan Łukasiewicz, Maciej Rataj, Stanisław Grabski, Bolesław Miklaszewski, Stanisław Grabski, Antoni Sujkowski, Gustaw Dobrucki, Kazimierz Świtalski, Sławomir Czerwiński, Janusz Jędrzejewicz, Wacław Jędrzejewicz. Ostatnim ministrem był Wojciech Świętosławski, który kierował resortem od 1935 do 1939 roku, kiedy to gmach MWRiOP został zajęty przez niemiecką Grupę Operacyjną Policji Bezpieczeństwa, a sama instytucja przestała funkcjonować.

Partnerzy



Przewiń do góry