Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Polityka Imperium Osmańskiego w Europie Wschodniej po śmierci Sulejmana Wspaniałego

Polityka Imperium Osmańskiego w Europie Wschodniej po śmierci Sulejmana Wspaniałego

Do maja 1572 r. zgromadzono na południowej granicy około 12 tys. szlachty, 2035 strzelców i 3800 Kozaków dońskich. Razem z pospolitym ruszeniem z miast północnych armia rosyjska pod dowództwem Michaiła Iwanowicza Worotyńskiego liczyła niewiele ponad 20 tysięcy.

Główne siły dowództwo rosyjskie rozlokowało pod Kołomną, zabezpieczając równocześnie przedpola Moskwy od strony Riazania. Sztab uwzględnił jednak możliwość ponownego wtargnięcia wroga z południowego zachodu, z rejonu Ugry. Na taką ewentualność dowództwo wysunęło na skraj prawego skrzydła w rejonie Kaługi, wojewodę kniazia Dymitra Chworostinina z silnym pułkiem awangardowym. Dodano też Chworostininowi zwrotny oddział rzeczny, który miał strzec przeprawy przez Okę.

23 lipca 1572 r. Tatarzy ponownie wtargnęli na Ruś i nocą z 27 na 28 lipca opanowali przeprawy. Nad ranem do miejsca przeprawy Tatarów nadciągnął Chworostinin z przednim pułkiem. Podążając za tylnymi oddziałami tatarskimi (tzw. ariergardą) dowodzonymi przez synów chana przedni pułk rosyjski wyczekiwał na sprzyjający moment, który wkrótce się nadarzył i rozpoczął bitwę pod wioską Mołodie – 45 kilometrów od Moskwy[16]. Bitwa ta rozegrała się w dniach 28 lipca – 4 sierpnia 1572 r.

Połączone siły ziemszcziny i opriczniny pod dowództwem bojara ziemszcziny księcia Michała Iwanowicza Worotyńskiego, dzięki zastosowaniu ruchomych twierdz, zwanych hulaj-gorodami zadały Dewlet-Girejowi miażdżącą klęskę. W walce polegli synowie chana, podobnie jak wielu znacznych tatarskich dowódców[17].

Zagrożenie turecko-tatarską ekspansją na Rosję zostało odsunięte na kilkanaście lat.

Starania Imperium Osmańskiego o elekcję Henryka Walezego na tron polski

Dyplomacja sułtańska nie myślała o osadzeniu Henryka Walezego na tronie polskim. Obawiając się, że następstwo po Zygmuncie Auguście mógłby zdobyć jakiś Habsburg lub Rurykowicz, popierała kandydaturę Anny Jagiellonki lub któregoś z polskich magnatów, w ostateczności przewidując powołanie królewicza francuskiego na tron polski[18]. Dopiero zabiegi dyplomacji francuskiej królowej Katarzyny Medycejskiej skłoniły dwór sułtana Selima II do poparcia kandydatury księcia andegaweńskiego.

30 sierpnia 1569 r. wielki wezyr Sokollu Mehmed wyszedł poufnie z sugestią sukcesji tronu polskiego przez Henryka Walezego do posła króla francuskiego Karola IX, przebywającego w Porcie w misji finansowej – Claude du Bourg de Guerinesa. Francuz z entuzjazmem potraktował wysunięte przez wielkiego wezyra propozycje. Do Francji, do Karola IX wysłał jednak – zapewne z ostrożności zaledwie aluzyjną wzmiankę na ich temat[19].

8 sierpnia 1570 r. zawarty został między królem Francji Karolem IX a jego hugenockimi, kalwińskimi poddanymi pokój w St.-Germain-en-Laye kończący pierwszy, najkrwawszy okres wojen religijnych we Francji. Od tego momentu duże wpływy na dworze francuskim zdobyło sobie stronnictwo protestanckie pod wodzą admirała Gasparda de Coligny, który został królewskim doradcą. W listopadzie 1570 r. rozpoczęły się negocjacje w sprawie małżeństwa księcia d’Anjou z Elżbietą angielską, młodszą od Anny Jagiellonki, posiadającą królestwo bliżej Francji[20]. Elżbieta się wahała. W rozmowach z Francuzami ograniczała się do ogólnikowych obietnic, pozwalała napomykać o swoim ewentualnym małżeństwie z Henrykiem d’Anjou, który już wówczas myślał o polskiej koronie[21].

W końcu stycznia 1572 r. niezgodności w kwestii religijnej (Elżbieta została ekskomunikowana przez papieża Piusa V bullą Regnans in excelsis z 25 lutego 1570 r.) spowodowały, że rozmowy francusko-angielskie o małżeństwo księcia d’Anjou zostały ponownie zerwane[22]. Jednak po długich przetargach, korzystniejszych dla Elżbiety niż dla Katarzyny, podpisano w kwietniu 1572 roku traktat w Blois. Był to przede wszystkim sojusz obronny przeciw katolickiej Hiszpanii Filipa II. Hiszpania, główna podpora kontrreformacji w Europie, poważnie myślała o inwazji na protestancką Anglię nie tylko w celu przywrócenia tam katolicyzmu, ale przede wszystkim pozbycia się coraz dotkliwszej konkurencji statków angielskich na morzach i oceanach[23].

Na niespełna dwa miesiące przed śmiercią Zygmunt August, już po odbyciu ostatniej narady z siostrą, rozmawiając z legatem papieskim Franciszkiem Commendone jako jedynego kandydata do ręki Anny i do korony, wymienił Henryka[24]. W maju 1572 r. przybył do Knyszyna poseł francuski Jean de Balagny, aby uzyskać zgodę ostatniego Jagiellona na małżeństwo jego siostry Anny z Henrykiem Walezym. Do umierającego Zygmunta Augusta posła nie dopuszczono, ale król zdążył polecić go opiece dwóch swoich dworzan, Erazma i Kaspra Dembińskich, z którymi Jean de Balagny się zaprzyjaźnił i przekonał ich do kandydatury królewicza francuskiego.

Posłowie francuscy starali się ominąć zręcznie drażliwą kwestię małżeństwa Walezego z siostrą zmarłego króla. Ze strony polskiej tymczasem nikomu nie zależało zanadto na forsowaniu tego punktu. Zepsuty i wygodny młodzieniec nigdy na serio nie myślał o poślubieniu tej kobiety, która mogła być jego matką[25]. Ożenił się dwa dni po koronacji na króla Francji – 15 lutego 1575 r. z 21-letnią Ludwiką de Vaudemont, która żadnej roli politycznej nie odgrywała
i odgrywać nie pragnęła[26].

10 września 1573 r. Henryk Walezy został zaprzysiężony na króla Polski w katedrzeNotre-Dame w Paryżu. Tego samego dnia Karol IX podpisał patent królewski, który regulował zasady następstwa tronu: gdyby Karol zmarł, nie pozostawiając legalnego męskiego potomka, dziedziczyłby po nim Henryk, a dopiero później, zgodnie z zasadą primogenitury – jego młodszy brat Franciszek d’Alençon. W ten sposób, obejmując tron Polski, Henryk nie zrzekał się swoich praw do korony francuskiej[27]. Uciekając do Francji, po śmierci ojca Henryk Walezy miał nadzieję, że zdoła utrzymać obie korony, przysyłając z Francji młodszego brata, Franciszka Herkulesa, który po nim objął już księstwo Anjou.

Kamil Przybył

 

Bibliografia:

Andrusiewicz Andrzej, Iwan Groźny, Warszawa 2006.

Besala Jerzy, Zygmunt August i jego żony, Poznań 2015.

Bogucka Maria, Anna Jagiellonka, Warszawa 1964.

Dziubiński Andrzej, Stosunki dyplomatyczne polsko-tureckie w latach 1500-1572 w kontekście międzynarodowym, Wrocław 2005.

Grzybowski Stanisław, Elżbieta Wielka, Wrocław 1984.

Grzybowski Stanisław, Henryk Walezy, Wrocław 1980.

Inalcik Halil, Quataert Donald (red.), Dzieje gospodarcze i społeczne imperium osmańskiego 1300-1914, Kraków 2008.

Kosienkowski Marcin (rednauk.) Spotkania polsko-mołdawskie – księga poświęcona pamięci Profesora Janusza Solaka, Lublin 2013. [w:] http://iw.amu.edu.pl/__data/assets/file/0009/185319/Spotkania-polsko-modawskie.-Ksiga-powicona-pamici-Profesora-Janusza-Solaka.pdf [dostęp 20.03.2017 r.].

Kroll Piotr, Projekt przymierza polsko-tureckiego w czasach Zygmunta Augusta [w:] www.wilanow-palac.pl/5_projekt_przymierza_polsko_tureckiego_w_czasach_zygmunta_augusta.html [dostęp: 23.03.2017 r.].

Łowmiański Henryk, Polityka Jagiellonów, Poznań 2006.

Pawłow Andriej i Perrie Maureen, Iwan Groźny: Car i tyran, Warszawa 2008.

Podhorodecki Leszek, Chanat Krymski – Państwo koczowników na kresach Europy, Warszawa 2012.

Serwański Maciej, Kandydatura francuska do tronu polskiego za panowania Zygmunta Augusta [w:] Kwartalnik Historyczny R. 81 nr 2 (1974) [za:] www.rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=21914 [dostęp: 26.03.2017 r.].

Skrynnikow Rusłan, Iwan Groźny, Warszawa 1979.

Solnon Jean-François, Katarzyna Medycejska. Złowroga królowa Francji, Warszawa 2007.

Stanford J. Shaw, Historia Imperium Osmańskiego i Republiki Tureckiej,T. 1: 1280-1808, Warszawa 2016.

Stevens Carol, Rosyjskie wojny 1460-1730: Narodziny mocarstwa, Warszawa 2010.

Zins Henryk, Historia Anglii, Wrocław 2001.

 

Przypisy:

[1]          D. Milewski, Mołdawia w orbicie wpływów polskich (1552-1572) [w:] M. Kosienkowski (red

            nauk.) Spotkania polsko-mołdawskie – księga poświęcona pamięci Profesora Janusza Solaka, Lublin 2013, s. 50-51.

[2]          J. Besala, Zygmunt August i jego żony, Poznań 2015, s. 697.

[3]          H. Inalcik, D. Quataert, Dzieje gospodarcze i społeczne imperium osmańskiego 1300-1914, Kraków 2008, s. 252-253.

[4]          H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 2006, s. 585.

[5]          Zob. L. Podhorodecki, Chanat Krymski – Państwo koczowników na kresach Europy, Warszawa 2012, s. 147;

  1. J. Shaw, Historia Imperium Osmańskiego i Republiki Tureckiej, T. 1: 1280-1808, Warszawa 2016, s. 276.

[6]          P. Kroll, Projekt przymierza polsko-tureckiego w czasach Zygmunta Augusta [w:] www.wilanow-palac.pl/5_projekt_przymierza_polsko_tureckiego_w_czasach_zygmunta_augusta.html [dostęp: 23.03.2017 r.].

[7]          Zob. C. B. Stevens, Rosyjskie wojny 1460-1730: Narodziny mocarstwa, Warszawa 2010, s. 107;

  1. J. Shaw, dz. cyt, s. 276

[8]          H. Łowmiański, dz. cyt., s. 585-586.

[9]          P. Kroll, dz. cyt.

[10]        A. Dziubiński, Stosunki dyplomatyczne polsko-tureckie w latach 1500-1572 w kontekście międzynarodowym, Wrocław 2005, s. 258-259.

[11]        L. Podhorodecki, dz. cyt., s. 148.

[12]        Zob. A. Pawłow i M. Perrie, Iwan Groźny: Car i tyran, Warszawa 2008, s. 190.

[13]        Zob. A. Andrusiewicz, Iwan Groźny, Warszawa 2006, s. 146.

[14]        Zob. Tamże, s. 147.

[15]        A. Pawłow i M. Perrie, dz. cyt., s. 191

[16]        Zob. R. Skrynnikow, Iwan Groźny, Warszawa 1979, s.196-197.

[17]        A. Pawłow i M. Perrie, dz. cyt., s. 191

[18]        S. Grzybowski, Henryk Walezy, Wrocław 1980, s. 87.

[19]        M. Serwański, Kandydatura francuska do tronu polskiego za panowania Zygmunta Augusta, s. 255 [w:] Kwartalnik Historyczny R. 81 nr 2 (1974) [za:] www.rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=21914 [dostęp: 26.03.2017 r.].

[20]        Tamże, s. 256.

[21]        Zob. S. Grzybowski, Elżbieta Wielka, Wrocław 1984, s. 119.

[22]        M. Serwański, dz. cyt., s. 262 [w:] Kwartalnik Historyczny R. 81 nr 2 (1974) [za:] www.rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=21914 [dostęp: 26.03.2017 r.].

[23]        H. Zins, Historia Anglii, Wrocław 2001, s. 159.

[24]        S. Grzybowski, Henryk Walezy, dz. cyt., s. 90.

[25]         M. Bogucka, Anna Jagiellonka, Warszawa 1964, ss. 136 i 150.

[26]        S. Grzybowski, Henryk Walezy, dz. cyt., s. 151-152.

[27]        J. F. Solnon, Katarzyna Medycejska. Złowroga królowa Francji, Warszawa 2007, s. 250.

Partnerzy



Przewiń do góry