Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Powstanie Kartaginy

Powstanie Kartaginy

Legenda o powstaniu Kartaginy przedstawiona przez Justinusa

Historia słynnej królowej zaczyna się w Tyrze. Elissa była małżonką Acherbasa, kapłana Melkarta. Brat Elissy, Pygmalion który został nowym królem Tyru postanowił z chciwości zabić Archerbasa. Kapłan był bowiem w posiadaniu wielkich skarbów. Po śmierci męża, Elissa zabrała jego bogactwa i razem z wieloma obywatelami uciekła z Tyru. Okręty uciekinierów skierowały się w stronę Cypru. Na wyspie do kolonistów dołączył kapłan Asztarte (jest to fenicki odpowiednik Isztar). W zamian za to, w nowym mieście jego rodzina miała sprawować godność kapłańską.  Z wyspy porwano także 80 dziewcząt przeznaczonych do uprawiania prostytucji świątynnej. Z Cypru, okręty fenickie dotarły do wybrzeży Afryki. Koloniści spotkali tu Libijczyków, którzy byli skłonni handlować. Zgodzili się sprzedać tyle ziemi ile obejmie skóra wołu. Elissa okazała się być zaradnym przywódcą, kazała kolonistom pociąć skórę na cienkie paski, które otoczyły wzgórze nazwane potem Byrsa.  Po rozpoczęciu prac, w ziemi znaleziono czaszkę wołu. Oznaczało to, że miasto, które powstanie w tym miejscu będzie bogate, ale obciążone poddaństwem. Z tego powodu zmieniono miejsce prac. W innym znaleziono czaszkę rumaka symbolizującego dumę i bogactwo. Tam właśnie postawiono pierwsze fundamenty Kartaginy. Koloniści zostali hojnie obdarowani przez sąsiednich Fenicjan z pobliskiej Ityke. Król Libijczyków, Hirabas postanowił poślubić Elissę. W razie odmowy groził wojną. Królowa jednak wierna pamięci męża rzuciła się w płomienie. Elissa została uznana za bóstwo i była czczona w Kartaginie[4].

Autorstwo

Artystyczna wizja Śmierć Dydony Giovanniego Battisty Tiepolo Fot: Wikimedia Commons

Artystyczna wizja Śmierć Dydony Giovanniego Battisty Tiepolo
Fot: Wikimedia Commons

Historię o powstaniu Byrsy wymyślili Hellenowie, mieszkający na Sycylii. Byrsa po grecku znaczy skóra. Także Grekom należy przypisać autorstwo wątku z czaszką konia. Kartagińskie monety miały wizerunki końskich głów, a Hellenowie i Kartagińczycy żyli obok siebie dosyć długo[5].

Z drugiej strony autorzy legendy znali dobrze religię i kulturę fenicką. Imię Pygmalion odnosi się do boga cypryjskich Fenicjan, czyli Pumaja, a Acherbas to prawdopodobnie Hazdrubal (imię związane z ważnym bogiem kartagińskim, Baalem Hammonem). W legendzie wspomina się o obecnym na Cyprze kulcie Asztarte i prostytucji świątynnej, a także o kulcie Melkarta w Tyrze[6]. Asztarte nie pełniła jednak dominującej roli w życiu religijnym Kartagińczyków, a prostytucja świątynna zniknęła stosunkowo szybko z Kartaginy. To by sugerowało, że sami Fenicjanie są odpowiedzialni za powstanie legendy. Z czasem Hellenowie dodali do niej nowe wątki. Później także Wergiliusz zainspirowany tą legendą połączył wątki Eneasza i Elissy przemieniając jej imię na Dydona.

Wiarygodność

Pewne elementy mitu zostały potwierdzone przez archeologię. W założeniu Kartaginy na pewno uczestniczyli Fenicjanie z Cypru, czego dowodzą produkty cypryjskie ze wczesnych lat istnienia miasta. Wyroby punickie przypominają też charakterystyczne wyroby cypryjskich Fenicjan. Kolonistami byli też Tyryjczycy. Świadczą o tym badania niemieckich archeologów w Kartaginie w latach 1987-1988.  Badacze dotarli do warstwy zabudowań z VIII wieku p.n.e., gdzie znaleźli ślady po obróbce żelaza i wyrobie barwnika – purpury, słynnego tyryjskiego towaru. Najmocniejszym argumentem, który potwierdza, że to właśnie koloniści z Tyru założyli Kartaginę był coroczny trybut płacony temu miastu. Także przed oblężeniem Tyru w roku 332 p.n.e. przez Aleksandra Macedońskiego, mieszkańcy odesłali kobiety i dzieci właśnie do Kartaginy.

Datacja

Historycy powszechnie uznają, że Kartagina powstała około roku 814 p.n.e. Mówią o tym dwa niezależne źródła. Jednym jest grecki historyk Timajos, drugim zaś Józef Flawiusz, powołujący się na Menandera z Efezu, który miał korzystać z kronik tyryjskich. W swojej książce „Dzieje Kartagińczyków. Historia nie zawsze ortodoksyjna” Krzysztof Kęciek poddaje w wątpliwość wiarygodność Menandera z Efezu. Większe są szanse na to, że korzystał z greckiego źródła pośredniego niż z kronik tyryjskich.

Archeologia nie potwierdziła datacji historycznej. Pierre Cintas, archeolog francuski dotarł do nieznalezionej przez rzymskich żołnierzy plądrujących Kartaginę kaplicy w tofecie, czyli miejscu dedykowanemu bóstwom Tanit i Baalowi Hammonowi[7].  W kaplicy tej znalazł ceramikę, która powstała najwcześniej w połowie VIII wieku p.n.e.

Przyczyny powstania Kartaginy

Historycy najczęściej wymieniają handel, jako przyczynę powstania miasta. Kartagina znajdowała się w bardzo dobrym położeniu pozwalającym służyć za port dla kupców fenickich chcących powrócić z wybrzeży zachodniej Afryki i wschodniej Hiszpanii do miast w Fenicji. Odpowiedź ta nie jest jednak do końca prawdziwa. Wynika ze stereotypowego patrzenia na państwo kartagińskie, sprowadzającego je do kupieckich interesów. Niedaleko Kartaginy znajdowała się już Ityke, inna kolonia fenicka, która mogła stanowić przystań dla kupców wracających do domu. To sugeruje, że przyczyna powstania miasta leży gdzieś indziej. Należy pamiętać, że to właśnie o Kartaginie, nie o Ityke powstały liczne legendy. Krzysztof Kęciek w swojej książce podaje hipotezę powstania miasta. Być może wśród elit tyryjskich doszło do tak silnego konfliktu, że jedna ze stron, prawdopodobnie przegrywająca postanowiła bądź musiała opuścić Tyr i założyć nową osadę. Wyprawa składała się nie tylko z arystokracji, wzięli w niej udział też kupcy, rzemieślnicy i kapłani. Dołączyli do nich cypryjscy Fenicjanie. Od początku celem było zbudowanie nowego miasta. Tak właśnie nazwali miasto sami koloniści – Kart Hadaszt, czyli Nowe Miasto, bądź też Nowa Stolica. Możliwe jest, że nazwa ta odnosi się nie do Ityke, ale do Tyru, a arystokraci chcieli założyć własne, potężne miasto, a nie małą fenicką faktorię handlową.

Maciej Ochenkowski

Bibliografia:

Kęciek K., Dzieje Kartagińczyków. Historia nie zawsze ortodoksyjna, 2007.

Moscati S., Świat Fenicjan, 1971.

do mapy: Fenicja i fenickie drogi handlowe, źródło Wikipedia Commons,

do obrazu: Artystyczna wizja Śmierć Dydony Giovanniego Battisty Tiepolo, źródło Wikipedia Commons

Przypisy:

[1] Krzysztof Kęciek, Dzieje Kartagińczyków. Historia nie zawsze ortodoksyjna. Attyka, 2007, s. 15.

[2] ibidem, s. 15-16.

[3] Sabatino Moscati, Świat Fenicjan. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 120.

[4] Krzysztof Kęciek, Dzieje Kartagińczyków. Historia nie zawsze ortodoksyjna. Attyka, 2007, s. 25.

[5]ibidem, s. 26.

[6]ibidem, s. 26.

[7]ibidem, s. 27.

Partnerzy



Przewiń do góry