Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Unia Lubelska a Kozacy

Unia Lubelska a Kozacy

Rok 1569 stanowi ważną cezurę w dziejach Polski i Litwy. Podpisana wówczas Unia Lubelska zakończyła proces rozpoczęty w Krewie, który na przestrzeni lat 1385-1501 kończył się tylko unią personalną. Inicjatorzy zjazdu zjednoczeniowego w Lublinie zdawali sobie sprawę z tego, że dotychczasowe więzi, oparte na osobie władcy i wspólnocie dynastii, okazały się niewystarczające. Konieczne stało się dalsze zacieśnienie unii[1]. Od lat 40 XVI w. trwała walka litewskiej warstwy bojarsko-szlacheckiej, zainspirowanej wolnościami zdobytymi przez szlachtę w sąsiednim Królestwie Polskim, o wyzwolenie spod dominacji magnaterii[2].

Statuty litewskie

Dla ukształtowania się stanu szlacheckiego na Litwie duże znaczenie miała dokonana w roku 1529 kodyfikacja prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego w postaci wydania I Statutu Litewskiego. Zredagowany po rusku przez komisję w kancelarii litewskiej Olbrachta Gasztołda kodeks otrzymał sankcję królewską i moc obowiązującą od 1 stycznia 1530 r. W tym samym  roku I Statut litewski został z rozkazu Zygmunta Augusta przetłumaczony na łacinę, a w 1532 r. na język polski. Na pierwszych etapach prac redakcyjnych Statut był uzupełnieniem Sudobnika Kazimierza Jagiellończyka (w rozdziałach VIII i IX mowa o sporach o ziemię, w XII – o majątku nieruchomym, w XIII – o kradzieżach), a uzupełniony został o rozdziały dotyczące sądów (VI), nietykalności osobistej szlachcica (VII), prawodawstwa rodzinnego (IV, V), zastawu dóbr (X), stosunków pańszczyźnianych (XI), statusu bojarstwa (I, III) oraz służby wojskowej (II). W oddzielnym rozdziale I Statutu przewidziano możliwość uzupełniania luk w przepisach[3]. Już w 1538 r., po kilku latach obowiązywania Statutu zostały podjęte prace mające uzupełnić nieaktualne przepisy.

Jan Matejko - Unia lubelska

Jan Matejko – Unia lubelska

Na sejmie brzeskim w 1544 roku zaczęto domagać się kolejnych zmian. Zmieniono wówczas przepis o wojskowej służbie konnej – odtąd jeden konny miał przypadać na 10, a nie na 8 mężczyzn przeznaczonych do służby wojskowej. Na sejmach lat 1544 i 1547 rozpoczęto także prace nad ustanowieniem komisji pracującej nad nowym Statutem. W odpowiedziach (otkazach) Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta była mowa, że sejm ma obrać dziesięcioosobową komisję, opartą na zasadzie parytetu narodowo-wyznaniowego[4]. Z różnych przyczyn, z których główną był brak środków finansowych, komisję udało się zebrać dopiero na sejmie wileńskim w 1551 roku. W jej skład wchodziło pięciu katolików i pięciu prawosławnych. Nieznane pozostają nazwiska osób wyznania greckiego, wchodzących w skład komisji. W skład części „rzymskiej” wchodzili natomiast: biskup żmudzki Jan Domanowski (prawdopodobnie przewodniczący komisji), kanonik kapituły wileńskiej Stanisław Gabriałowicz Narkuski, który po Domanowskim,, 21 czerwca 1564 roku został mianowany biskupem żmudzkim (prawdopodobnie nie objął rządów w diecezji), sędzia województwa wileńskiego Paweł Ostrowicki, pisarz w kancelarii wielkoksiążęcej Marcin Wołodkowicz oraz wójt wileński, doktor praw Augustyn Rotundus Milewski[5]. Po śmierci biskupa Domanowskiego w 1563 roku skład komisji uzupełnił wybitny znawca prawa rzymskiego i sędzia sądu asesorskiego Piotr Rojzjusz. 7 czerwca 1563 roku na sejmie wileńskim Zygmunt August wydał przywilej stwierdzający, że na wszelkie urzędy „nie tylko podlegli kościołowi rzymskiemu mają być wybierani i wynoszeni, ale jednakowo i zarówno wszyscy ludzie stanu rycerskiego z narodu szlacheckiego wiary chrześcijańskiej, zarówno Litwa, jak i Ruś”. Przywilej ten został potwierdzony i rozszerzony na warstwę kniaziów na litewskim sejmie grodzieńskim w maju 1568 roku[6]. Zakaz piastowania najwyższych urzędów w państwie przez prawosławnych (formalnie wojewody i kasztelana wileńskiego oraz trockiego) sięgał swoją genezą unii horodelskiej z 1413 roku[7]. Przywilej z 7 czerwca 1563 roku, wraz z postanowieniami sejmu w Parczewie (obradującego w dniach 24 czerwca – 12 sierpnia 1564 roku), który przyjął uchwały soboru trydenckiego postawił podwaliny pod tolerancję religijną w Rzeczypospolitej[8].

II Statut Litewski wszedł w życie 11 marca 1566 roku. Różnił się on znacznie od poprzedniego Statutu nie tylko objętością, ale przede wszystkim jasnością myśli prawniczej i systematycznością. Tworząc nowoczesną, na miarę epoki, kodyfikację autorzy uwzględniali dotychczasowe przepisy I Statutu, prawo zwyczajowe oraz praktykę sądową po 1529 r. Nowością podczas redakcji nowego Statutu była adaptacja prawa obcego (rzymskiego, grecko-bizantyjskiego, kanonicznego, niemieckiego, polskiego, ruskiego, a nawet czeskiego) do warunków Wielkiego Księstwa Litewskiego[9]. Drugi Statut Litewski ukazywał stanowisko umacniającej się w państwie całej warstwy bojarów i zachował swoją ważność po podpisaniu Unii Lubelskiej. Najważniejszymi jego postanowieniami było ograniczenie władzy wielkiego księcia. Prócz potwierdzenia dotychczasowych praw, panujący od tej pory nie mógł samodzielnie bez zgody sejmu litewskiego stanowić praw, nakładać podatków i wypowiadać wojny. Równie istotne były zmiany w sądownictwie. Na wzór polski wprowadzono sądy podkomorskie i ziemskie. Statut wzmacniał prawo własności, w tym ograniczając książęce prawo kaduka. Równie istotne było zlikwidowanie zbiorowej odpowiedzialności rodziny za przestępstwo popełnione przez jednego z jej członków[10].

Partnerzy



Przewiń do góry