Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Unia Lubelska a Kozacy

Unia Lubelska a Kozacy

Sejm w Lublinie

Przebieg obrad sejmu lubelskiego, który – zwołany na 23 grudnia 1568 roku – rozpoczął obrady dopiero 19 stycznia 1569 roku pod laską Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego jest dobrze znany z zachowanego diariusza. Pierwsza faza obrad sejmowych zakończyła się potajemnym wyjazdem Litwinów z Lublina w nocy z 28 lutego na 1 marca. Ze strony polskiej przystąpiono wówczas do tworzenia faktów dokonanych. 5 marca 1569 r. do Korony przyłączono Podlasie, w dniu 26 maja przyłączono Wołyń, a 6 czerwca województwa kijowskie i bracławskie. Inkorporacja tych ziem zapoczątkowała powolny , acz zauważalny napływ katolickiej szlachty polskiej na Ukrainę, choć planowa działalność kolonizacyjna zaczęła się dopiero w latach 80. i 90. XVI wieku[11]. Szlachta litewska z przyłączonych obszarów musiała złożyć przysięgę wierności Koronie, a jej przedstawiciele musieli uczestniczyć w sejmach jako posłowie koronni. Tym, którzy nie przysięgli, odebrano ziemię[12]. Powrót reprezentacji litewskiej do Lublina należy zawdzięczać nie tyle presji na panów litewskich przez inkorporację Wołynia i Podlasia, ile naciskowi, jaki na litewskich możnowładców, kierowanych przez Mikołaja Radziwiłła Rudego, wywarła szlachta litewska i białoruska. W rezultacie 6 czerwca podjęto na nowo rokowania i trzy tygodnie później uchwalono unię[13].

Pierwszy rejestr kozacki

Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1878–1891 Fot: Wikimedia Commons

Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1878–1891
Fot: Wikimedia Commons

Przyłączenie do Korony ziem trzech województw Wielkiego Księstwa Litewskiego pozwoliło przygranicznym magnatom na rozszerzenie swoich latyfundiów. Ukształtowana w ciągu następnych kilkudziesięciu lat sieć latyfundiów magnackich na Kresach doprowadziła do skoncentrowania uwagi państwa polskiego na obronie wschodnich granic[14]. Po 1569 roku sytuacja urbanizacyjno-obronna ziem ukrainnych nie poprawiła się. Jedynie wykorzystanie Kozaczyzny i wprzęgnięcie jej w system obronny Rzeczypospolitej mogło przynieść polepszenie stanu obronnego tych terenów[15].  Akcję wykorzystania Kozaków do służby za wynagrodzeniem „przy zamkach naszych” zapoczątkował Zygmunt August uniwersałem z 20 listopada 1568 roku. Uniwersał ten wezwał Zaporożców do powrotu na Ukrainę, nadając jednocześnie wiele praw. Zwolnienie Kozaków z płacenia podatków, nadanie wolności osobistej i wyłączenie spod jurysdykcji starostów oznaczało początek innego rozłożenia podatków i powinności wśród mieszkańców miast[16]. Pierwszy oddział Kozaków rejestrowych w służbie Rzeczypospolitej powołano w 1572 roku, choć dokument popisu generalnego wojska kwarcianego w Trembowli sporządzony w 1569 roku przez hetmana wielkiego koronnego Jerzego Jazłowieckiego już wówczas nieoficjalnie potwierdza istnienie takiego oddziału, którego dowódcą od 5 czerwca 1572 roku mianowany został szlachcic sochaczewski Jan Badowski herbu Poraj, podlegający tylko komendzie hetmana wielkiego koronnego. Na prośbę Jazłowieckiego Badowski jako „senior” Kozaków niżowych został zwolniony od płacenia podatku ze swych domów w Białej Cerkwi oraz otrzymał prawo wyszynku. Nie odpowiadał także przed urzędami wojewódzkimi i starostami[17]. Jego żołd wynosił 6 złotych na kwartał i sukno wartości 14 złotych. Pierwszy rejestr kozacki liczący zaledwie 300 żołnierzy został zalegalizowany we wrześniu 1571 roku oficjalnym ustanowieniem żołdu dla niego[18]. Za pełnioną na pograniczu służbę Kozacy otrzymywali 10 zł rocznie i pewną ilość sukna. Wkrótce jednak rejestr ten rozszedł się ponieważ Rzeczypospolita nie wywiązywała się z obowiązku płacenia żołdu[19]. Tradycja rejestru podtrzymana została przez Stefana Batorego.

Kamil Przybył

Bibliografia:

Bardach J., Statuty litewskie, a prawo rzymskie, Warszawa 1999.

Bardach J., Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego – Pomniki prawa doby odrodzenia [w:] Kwartalnik Historyczny 4/1974. [za:] http://rcin.org.pl/Content/22052/WA303_35676_A52-KH-R-81-4_Bardach.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.].

Bardach J., Związek Polski z Litwą [w:] A. Wyczański (red.), Polska w epoce odrodzenia – państwo, społeczeństwo, kultura, Warszawa 1986.

Bednarski Ł., Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego [w:] Przegląd Wschodnioeuropejski 3/2012, [za:] http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Przeglad_Wschodnioeuropejski/Przeglad_Wschodnioeuropejski-r2012-t3/Przeglad_Wschodnioeuropejski-r2012-t3-s29-40/Przeglad_Wschodnioeuropejski-r2012-t3-s29-40.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.].

Błaszczyk G., Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492-1569, Poznań 2002.

Bumblauskas A., Wielkie Księstwo Litewskie. Wspólna historia, podzielona pamięć, Warszawa 2013.

Franz M., Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI-XVII wieku, Toruń 2006.

Franz M., Wojskowość Kozaczyzny Zaporoskiej w XVI-XVII wieku, Toruń 2002.

Grunberg K., B. Sprengel, Trudne sąsiedztwo: Stosunki polsko-ukraińskie w X-XX wieku, Warszawa 2005.

Gudavicius E., Prawodawstwo [w:] V. Alisauskas i in. (oprac.), Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego – analizy i obrazy, Kraków 2006.

Jakowenko N., Historia Ukrainy do 1795 r., Warszawa 2011.

Kalwat W., Drugi Statut Litewski [w:] http://www.wilanow-palac.pl/drugi_statut_litewski_1566.html [dostęp: 18.05.2017 r.].

Kroll P., Kozaczyzna i społeczeństwo ziem południowo-wschodnich Rzeczypospolitej XVI-XVII wieku – wzajemne wpływy i relacje [w:] I. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, M. Nagielski (red.), Społeczeństwo staropolskie, Seria Nowa t. IV, Warszawa 2013.

Nagielski M., Ukraińcy [w:] M. Kopczyński, W. Tygielski (red.), Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 2010.

Nagielski M., Kozaczyzna i jej rola w dziejach Rzeczypospolitej [w:] P. Kroll, M. Nagielski, M. Wagner (red.), Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, Zabrze 2010.

Plewczyński M., W służbie polskiego króla. Z zagadnień struktury narodowościowej Armii Koronnej w latach 1500-1574, Oświęcim 2015.

Wasilewski T., Tolerancja religijna w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVII w. [w:] Odrodzenie i Reformacja w Polsce T. 19/1974 [za:] http://rcin.org.pl/Content/41460/WA303_29999_A512-19-1974-OiR_Wasilewski.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.].

Przypisy:

[1] K. Grunberg, B. Sprengel, Trudne sąsiedztwo: Stosunki polsko-ukraińskie w X-XX wieku, Warszawa 2005, s. 41.

[2] N. Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 r., Warszawa 2011, s. 197-198.

[3] E. Gudavicius, Prawodawstwo [w:] V. Alisauskas i in. (oprac.), Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego – analizy i obrazy, Kraków 2006, s. 567.

[4] J. Bardach, Statuty litewskie, a prawo rzymskie, Warszawa 1999, s. 38.

[5] Ł. Bednarski, Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego [w:] Przegląd Wschodnioeuropejski 3/2012, s. 34. [za:] http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Przeglad_Wschodnioeuropejski/Przeglad_Wschodnioeuropejski-r2012-t3/Przeglad_Wschodnioeuropejski-r2012-t3-s29-40/Przeglad_Wschodnioeuropejski-r2012-t3-s29-40.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.]; J. Bardach, Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego – Pomniki prawa doby odrodzenia [w:] Kwartalnik Historyczny 4/1974, s. 758. [za:] http://rcin.org.pl/Content/22052/WA303_35676_A52-KH-R-81-4_Bardach.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.].

[6] T. Wasilewski, Tolerancja religijna w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVII w. [w:] Odrodzenie i Reformacja w Polsce T. 19/1974, s. 117 [za:] http://rcin.org.pl/Content/41460/WA303_29999_A512-19-1974-OiR_Wasilewski.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.].

[7] G. Błaszczyk, Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492-1569, Poznań 2002, s. 118-119.

[8] T. Wasilewski, Tolerancja religijna…, dz. cyt., s. 117 [za:] http://rcin.org.pl/Content/41460/WA303_29999_A512-19-1974-OiR_Wasilewski.pdf [dostęp: 18.05.2017 r.].

[9] G. Błaszczyk, Litwa na przełomie…, dz. cyt., s. 127.

10 W. Kalwat, Drugi Statut Litewski [w:] http://www.wilanow-palac.pl/drugi_statut_litewski_1566.html [dostęp: 18.05.2017 r.].

[11] M. Nagielski, Ukraińcy [w:] M. Kopczyński, W. Tygielski (red.), Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 2010, s. 56-57.

[12] A. Bumblauskas, Wielkie Księstwo Litewskie. Wspólna historia, podzielona pamięć, Warszawa 2013, s. 100.

[13] J. Bardach, Związek Polski z Litwą [w:] A. Wyczański (red.), Polska w epoce odrodzenia – państwo, społeczeństwo, kultura, Warszawa 1986, s. 139-140.

[14] K. Grunberg, B. Sprengel, Trudne sąsiedztwo: Stosunki polsko-ukraińskie…, dz. cyt., s. 44-45.

[15] M. Nagielski, Kozaczyzna i jej rola w dziejach Rzeczypospolitej [w:] P. Kroll, M. Nagielski, M. Wagner (red.), Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, Zabrze 2010, s. 16.

[16] P. Kroll, Kozaczyzna i społeczeństwo ziem południowo-wschodnich Rzeczypospolitej XVI-XVII wieku – wzajemne wpływy i relacje [w:] I. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, M. Nagielski (red.), Społeczeństwo staropolskie, Seria Nowa t. IV, Warszawa 2013, s. 67.

[17] M. Plewczyński, W służbie polskiego króla. Z zagadnień struktury narodowościowej Armii Koronnej w latach 1500-1574, Oświęcim 2015, s. 142.

[18] M. Franz, Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI-XVII wieku, Toruń 2006, s. 116.

[19] Tenże, Wojskowość Kozaczyzny Zaporoskiej w XVI-XVII wieku, Toruń 2002, s. 103-104.

 

 

 

 

Partnerzy



Przewiń do góry