Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Wojny śląskie | część 2

Wojny śląskie | część 2

W wyniku dwóch pierwszych wojen śląskich obszar prowincji uległ podziałowi. Prusy opanowały ok. 35 tys. km2 z około milionem mieszkańców, Austrii zaś przypadła południowo-wschodnia część prowincji o obszarze nieznacznie przekraczającym 5000 km2.[10] Nie sposób pominąć faktu, że zdobycie Śląska przyczyniło się bardzo do podniesienia rangi i potencjału państwa pruskiego, które zdobyło w końcu twardy grunt i odskocznię w rywalizacji toczonej z Austrią o pierwszoplanową rolę w cesarstwie. A o znaczeniu Śląska w strukturze królestwa pruskiego świadczyć może fakt, że w drugim „Testamencie politycznym” Fryderyka II Śląsk, jako tzw. „właściwe ciało państwa”, został wymieniony obok Marchii Brandenburskiej, Pomorza, Magdeburga i Halbersztadtu. Aby jednak zintegrować nowy nabytek z resztą państwa pruskiego trzeba było na Śląsku zaprowadzić podobne struktury administracji. Ekonomia Śląska stała się podstawą rozwoju państwa pruskiego mimo, że pełna integracja miała potrwać do roku 1806. Śląsk dostarczał Prusom nie tylko żywą gotówkę, ale przede wszystkim stał się poważnym rynkiem zbytu dla produktów ze zdobywających dopiero swoją pozycję manufaktur brandenburskich. Ogromny szok dla ludności Śląska stanowiła natomiast różnica ustrojów państwowych Czech, wchodzących w skład monarchii habsburskiej, i Prus. Znaczenie wolności stanów i ich przywilejów było w Prusach mocno ograniczone. W państwie Fryderyka II władza króla była absolutna, a administracja silnie scentralizowana. Asymilacja z Prusami musiała zatem prowadzić przez zniszczenie dotychczasowego ustroju politycznego i narzucenie Śląskowi porządków nowego suwerena.

Już od wkroczenia do Wrocławia (5 stycznia 1741 roku) Fryderyk II rozpoczął systematyczny proces likwidacji stanowych organów ustroju na Śląsku. Zaczęło się od natychmiastowego zawieszenia działalności administracji habsburskiej. Z czasem Fryderyk II zagiął parol na Wrocław, któremu początkowo gwarantował zachowanie praw oraz status wolnego miasta. 7 sierpnia 1741 roku aresztowano syndyka miejskiego Johanna Heinricha von Gutzmar. Trzy dni później 5-cio tysięczna armia pruska wkroczyła do Wrocławia i opanowała strategiczne punkty miasta. Wrocław został zmuszony do złożenia hołdu królowi Prus. 11 sierpnia 1741 roku zajęto Generalny Urząd Podatkowy. 31 października tego samego roku zlikwidowany został śląski konwent i usunięto ostatecznie wspomniany wcześniej Generalny Urząd Podatkowy. Na dzień7 listopada 1741 roku Fryderyk II nakazał stanom śląskim złożenie sobie hołdu. Utrzymano jedynie Najwyższy Trybunał Książęcy (Ober- und Fürstenrechtes)[11]. Systematycznie likwidowana była również samorządność miejska. Dośćszybko dokonano wymiany rajców miejskich z katolickich na protestanckich. Urzędnicy sprawowali swoje funkcje dożywotnio (zazwyczaj), a powoływani byli przez kamery na wniosek radcy podatkowego. Na najwyższe urzędy miejskie powoływano tzw. „ludzi z zewnątrz”, którzy dodatkowo sprawdzili się już jako lojalni urzędnicy władcy Prus. Najbardziej zmianę rządów państwowych odczuł sam Wrocław. Doszło nawet do tego, że władze miasta mianował król. 11 września 1741 roku rajca Albert von Sabisch został przewodniczącym, a Johann Blohmann dyrektorem kolegium rady. Dodatkowo zmieniono rangę stanowisk w radzie miejskiej i najwyższym jej urzędnikiem, kosztem przewodniczącego, został dyrektor rady. Wprowadzono również zakaz odnawiania składu rady, a rajcy mieli sprawować swoją władzę jako urzędnicy niemal państwowi[12].

Na Śląsku zmieniony został także system podatkowy, zreformowano sądownictwo i stworzono nowy system militarny.

Kilka słów warto poświęcić problemom religijnym na Śląsku. Dotychczas panujący Habsburgowie byli władcami katolickimi, podczas gdy nowi dynaści z rodu Hohenzollernów byli władcami protestanckimi. Stosunek wyznawców obu wyznań był na Śląsku równy. Choć Górny Śląsk i hrabstwo kłodzkie uległy habsburskiej kontrreformacji, to Śląsk Dolny pozostał ściśle zewangelicyzowany. Dla państwa pruskiego przyłączenie tej prowincji musiało mieć zatem duże znaczenie. Przed przyłączeniem Śląska na 2,4 mln mieszkańców Prus tylko 100000 było katolikami. Po przyłączeniu Śląska liczba ludności państwa wzrosła o milion, a katolików o ok. 500000[13].

Wbrew obawom śląskich katolików wkroczenie Fryderyka II na Śląsk nie szło w parze z ograniczeniem kultu katolickiego ani nawet z jakimkolwiek uprzywilejowaniem kościoła protestanckiego. Ba! Panowanie Fryderyka II Wielkiego wprowadziło na Śląsk nieograniczoną wolność sumienia, co przełożyło się także na dalszy rozwój śląskiej gospodarki.

Nie zmienione zostały również granice i wszelkie terytorialne podziały kościelne. Diecezję wrocławską podzielono jedynie, zgodnie z przynależnością państwową, na części pruską i austriacką. Pod kontrolą biskupa wrocławskiego znalazły się Cieszyn i część księstwa nyskiego. Jurysdykcję nad hrabstwem kłodzką sprawował biskup praski,a diecezja ołomuniecka otrzymała zwierzchnictwo nad księstwami: opawskim i karniowskim. Bytom i Pszczyna zaś podlegały biskupom krakowskim.

Choć pokój berliński (artykuł 6[14]) zapewniał kościołowi katolickiemu nienaruszalność stanu, to jednak nikt z zainteresowanych nie ukrywał, że pod nową władzą jego ranga z czasem spadnie, na rzecz kościoła ewangelickiego. Niemniej stan posiadania kościoła, w tym czasie, nie był zagrożony. Ciekawym pomysłem pruskiej administracji było również wprowadzenie zasady, że w danej parafii tylko jeden kościół może być uznany za główną, właściwą świątynię. Decydować miało starszeństwo danego kościoła, bez względu czy była to świątynia katolicka, czy ewangelicka. Ponadto w jednej miejscowości mógł „pracować” tylko jeden proboszcz parafialny, w którego kompetencjach miało się znajdować dopełnianie wszelkich aktów kościelnych. Protestanci otrzymali również zakaz zajmowania świątyń katolickich. Posiadacze ziemscy na obszarach kontroli pruskiej również nie mogli reformować kościołów, ponieważ tylko król posiadał „ius reformandi”, czyli prawo reformowania.

Jednym z ważniejszych następstw postanowienia o nienaruszalności Kościoła katolickiego był fakt, że zabezpieczało ono nietykalność szkolnictwa na Śląsku, co prawdopodobnie uratowało ciągłość istnienia Uniwersytetu Wrocławskiego, jak również szkół gimnazjalnych i kolegiów jezuickich.

Ogólnie rzecz biorąc w czasach rządów Fryderyka II Kośció katolicki miał w zasadzie niemal pełną swobodę funkcjonowania, a jedyną kością niezgody był stopniowo zacieśniany zakaz kontaktów zagranicznych. Spór ten z czasem nabrał takiego znaczenia, że w roku 1810 doszło do czasowej sekularyzacji niemal wszystkich dóbr kościelnych i instytucji katolickich na pruskim Śląsku[15].

Wiadomo już zatem, że okres między latami 1745 i 1756 król pruski Fryderyk II spożytkował na integrację nowej dziedziny z resztą ziem państwa Hohenzollernów. Czas więc nadszedł, aby przedstawić dzieje trzeciej, ostatniej, odsłony zmagań o Śląsk między Prusami i Austrią.

Partnerzy



Przewiń do góry