Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Zmiany polityczno-dynastyczne na obszarze Niemiec w latach 1789–1815

Zmiany polityczno-dynastyczne na obszarze Niemiec w latach 1789–1815

Spotkanie Franciszka II z Napoleonem Bonaparte po bitwie pod Austerlitz Fot: Wikimedia Commons

Spotkanie Franciszka II z Napoleonem Bonaparte po bitwie pod Austerlitz
Fot: Wikimedia Commons

Wraz z ugruntowaniem się francuskiej dominacji w Niemczech w państwach Związku Reńskiego doszło do zakrojonych na szeroką skalę reform wewnętrznych zaczerpniętych wprost z wzorców francuskich bądź dostosowanych do lokalnej tradycji prawnej. Szczególną rolę miały tu Westfalia i Berg, zatem państwa rządzone bezpośrednio przez Francuzów. W zamiarach Napoleona miały być one państwami wzorcowymi, z systemami ustrojami polityczno-prawnymi oktrojowanymi przez Napoleona. Było to o tyle łatwe, że zgodnie z postanowieniami Napoleona członkowie jego rodziny, mimo zasiadania na tronach innych państw, nadal mu podlegali jako francuscy książęta. Skuteczność rozwiązań francuskich, zaszczepionych na grunt niemiecki w tych państwach, miała przełamać opory wobec reform. Przykładem jest tu konstytucja Westfalii z 7 XII 1807 – pierwsza ustawa zasadnicza na obszarze byłej Rzeszy, która wprowadziła m.in. równość wobec prawa, wolność wyznania i zniesienie poddaństwa. Podobnie rzecz się miała w odniesieniu do Kodeksu Napoleona. Ruch ten okazał się sukcesem, czego dowodem jest m.in. konstytucja Bawarii z 1808 roku. Co ważne, klęska w wojnie 1806–1807 r. doprowadziła również do reform wewnętrznych w Prusach autorstwa Heinricha von Steina i Karla von Hardenberga, co w kolejnych latach znacznie wzmocniło to państwo i dało dobry punkt wyjściowy do przyszłej walki o dominację w Niemczech.

Austria, pozbawiona wpływów w Niemczech po pokoju preszburskim, starała się podważyć francuską dominację na obszarze byłej Rzeszy, czemu coraz bardziej sprzyjała sytuacja w samych państwach związkowych, coraz mniej przychylna Francji, której wojska stale stacjonowały w Niemczech, szczególnie w miastach o ważnym znaczeniu wojskowym. Rodził się również ogólnoniemiecki nacjonalizm. Dogodna sposobność do podjęcia walki narodziła się wraz z zaangażowaniem się Francuzów w Hiszpanii. W 1809 r. wybuchła wojna, której głównym teatrem działań ponownie stały się Niemcy. Wprawdzie po stronie Napoleona stanęli jego niemieccy sojusznicy, jednakże sytuacja wewnętrzna w państwach niemieckich była daleka do stabilności. Z pewnością najsłynniejszym przykładem jest tu działalność oddziału mjr. Ferdinanda von Schilla, który swoimi partyzanckimi działaniami mocno dawał się we znaki wojskom napoleońskim. Niezwykle krytyczna sytuacja miała miejsce w Westfalii, gdzie doszło do powstania, którego przywódcą został pułkownik armii westfalskiej Wilhelm von Doernberg. Ponadto aktywne działania prowadził pozbawiony tronu książę brunszwicki Fryderyk Wilhelm (nazywany Czarnym Księciem) dążący do odzyskania ojcowizny. Powstanie von Doernberga zostało z trudem stłumione, zaś Fryderyk Wilhelm Brunszwicki zdołał ewakuować się z częścią swoich ludzi do Wielkiej Brytanii, w której to armii walczył do momentu odzyskania władztwa w 1814 roku.

Ustanowienie Związku Reńskiego nie oznaczało końca zmian terytorialnych na terenie byłej Rzeszy – państwa niemieckie stały się główną ofiarą tworzenia tzw. wielkiego Cesarstwa. W wyniku aneksji z lat 1810–1811 do Francji przyłączono ziemie w północno-zachodnich Niemczech wraz z tamtejszymi portami, przede wszystkim Hamburgiem. Największe reperkusje polityczne przyniosła jednak aneksja Księstwa Oldenburskiego, gdyż jego władca był szwagrem cara Rosji Aleksandra.

Ziemie niemieckie w 1812 r. Fot: Wikimedia Commons

Ziemie niemieckie w 1812 r.
Fot: Wikimedia Commons

Państwa niemieckie wystawiły swoje kontyngenty na wojnę z Rosją – razem ponad 100 tys. żołnierzy, część z nich utworzyła nawet osobne korpusy (saski, bawarski i westfalski). Klęska Bonapartego w Rosji i odwrót wojsk napoleońskich za Ren doprowadziły do nowej walki o dominację w Niemczech, przy czym z jeszcze większym natężeniem powtórzyła się sytuacja z 1809 r. – nie bez przyczyny w niemieckiej historiografii, szczególnie XIX-wiecznej, kampanię 1813 r. określano mianem wojny wyzwoleńczej. Wykorzystywali to władcy państw koalicji, budząc nadzieje na budowę zjednoczonych Niemiec po pokonaniu Napoleona – w tym duchu była zachowana chociażby tzw. proklamacja kaliska z lutego 1813 r., w której zapowiedziano budowę wolnej Rzeszy z liberalną konstytucją. Wraz z kolejnymi sukcesami koalicji antyfrancuskiej do jej obozu dołączali kolejni władcy niemieccy, a także pojedyncze oddziały – najsłynniejszym przykładem jest tu przejście na stronę koalicji wojsk saskich trzeciego dnia bitwy pod Lipskiem, co miało niemały wpływ na przebieg starcia. Zwycięstwo koalicji w bitwie lipskiej doprowadziło do wyparcia Francuzów z Niemiec, a tym samym zakończenia dominacji francuskiej na obszarze byłej Rzeszy. Na mocy postanowień traktatu wiedeńskiego Związek Reński uległ likwidacji, a jego miejsce zajął Związek Niemiecki. Zmiany zapoczątkowane w czasach rewolucji francuskiej nie zostały jednak w całości cofnięte – dotyczy to przede wszystkim układu geopolitycznego, który nigdy nie powrócił, a nawet nie zbliżył się, do stanu sprzed 1789 roku.

Podsumowując, w latach 1792–1815 doszło do bardzo wielu zmian polityczno-dynastycznych na terenie Niemiec – upadła Rzesza Niemiecka, zniesiono feudalizm, wiele dynastii panujących utraciło swoje władztwa bądź niezależność, zaś władcy największych państw niemieckich zyskali na znaczeniu. Dynastie z tych ostatnich stały się celem napoleońskiej polityki dynastycznej, której zamiarem było ugruntowanie pozycji i znaczenia rodu Bonapartych. Podobnie jak w innych częściach Europy również w Niemczech zakończyła się ona niepowodzeniem, co szczególnie dobitnie udowodnił rok 1813. Z pewnością omawiany okres był niezwykle ważny dla systemu dynastycznego w Niemczech i stanowił preludium do głębokich zmian, jakie miały dotknąć ziemie niemieckie w XIX wieku.

Dawid Gralik

Bibliografia:

Bielecki R., Encyklopedia wojen napoleońskich, Warszawa 2001.

Clark Ch., Prusy. Powstanie i upadek 1600-1947, Warszawa 2009.

Gralik D., Największe błędy Napoleona, http://dawgra.historia.org.pl/2015/08/15/najwieksze-bledy-napoleona/ (dostęp 10.03.2017).

Lipka B., Królestwo Westfalii i jego armia w epoce napoleońskiej 1807–1813, Oświęcim 2012.

Nawrot D., Zamiast wstępu. Śląsk w dobie kampanii 1806/1807 i 1813 roku, [w:] Śląsk w dobie kampanii napoleońskich, red. D. Nawrot, Katowice 2014.

Schulze H., Niemcy. Nowa historia, Kraków 1999.

Winkler H. A., Długa droga Niemiec na Zachód. Dzieje Niemiec 1806-1933, t. I, Wrocław 2007.

Żywczyński M., Historia powszechna 1789–1870, Warszawa 2006.

Partnerzy



Przewiń do góry