Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Życie i filozofia Artura Schopenhauera oraz jego wpływ na twórczość europejską przełomu XIX i XX wieku

Życie i filozofia Artura Schopenhauera oraz jego wpływ na twórczość europejską przełomu XIX i XX wieku

Niezwykle ciekawym a często omijanym zjawiskiem jest także wpływ koncepcji popędu płciowego A. Schopenhauera na swoisty panseksualizm Sigmunda Freuda. Co prawda, w świetle nauki Schopenhauera, popęd płciowy stanowi najsilniejsze uwarunkowanie ludzkiego organizmu[23], zaś w psychoanalizie Freuda jest on w gruncie rzeczy fundamentalnym i jedynym popędem naszego działania. Nie można jednak zaprzeczyć – co udowadniają m.in. liczne teksty napisane przez Freuda – że część swego natchnienia zaczerpnął z lektury Schopenhauera[24].

W mniejszym stopniu niż w powyższych, niemniej dostrzegalny wpływ filozofii schopenhauerowskiej uwydatnia się także w takich dziedzinach jak fenomenologia, erystyka czy egzystencjalizm.

Prawdopodobnie do dziś wielu badaczy nie zdaje sobie sprawy, że konstatacje wielu „znanych nazwisk” przełomu XIX i XX wieku w mniejszym bądź większym stopniu bazowane były na awangardowych spostrzeżeniach i niekonwencjonalnym ustosunkowaniu się do życia czołowego pesymisty z Frankfurtu. Wartym uwagi i prześledzenia jest proces dojrzewania metafizyki A. Schopenhauera na wielu wyżej wymienionych płaszczyznach. Niemniej jednak obszerność ów pracy determinuje do ograniczenia się w tejże materii, bowiem całościowe opisanie przemożnego wpływu Schopenhauera na filozofię i naukę europejską stanowi materiał na wiele, specjalnie temu poświęconych monografii. Zadaniem tejże pracy jest przede wszystkim dokonanie swoistego portretu, syntezy wpływów schopenhauerowskiej filozofii tudzież jak daleko ona sięgała.

Filozofia Schopenhauera w sztuce i literaturze

Niepodważalnym faktem jest bliska znajomość Schopenhauera z „wielkim Goethe”. Ich kontakty zawężały się dzięki wpływom matki Artura, kiedy to przeprowadzili się z Hamburga do Weimaru. Oboje wybitni twórcy XIX wieku, A. Schopenhauer oraz Goethe darzyli siebie nawzajem wielkim szacunkiem. To właśnie najwybitniejszy niemiecki przedstawiciel romantyzmu jako jeden z pierwszych przeczytał słynne Świat jako wola i przedstawienie[25]. Interesującym faktem jest, że gdy Schopenhauer postanowił udać się w długą podróż po Włoszech, Goethe w sekrecie napisał w jego pamiętniku: Jeśli chcesz cieszyć się swą wartością, musisz nadać wartość światu[26]. Niemniej jednak, jak wiemy z dalszych losów obu wybitnych myślicieli, to raczej Goethe zaabsorbował koncepcje Schopenhauera – nie na odwrót.

Spośród niemieckich artystów, na których wpłynęła mniej bądź bardziej filozofia pesymizmu A. Schopenhauera, jedną ze sztandarowych postaci bez wątpienia był Richard Wagner. Prawdopodobnie sam Nietzsche odwrócił się od jego muzyki po tym, jak dostrzegł, że „wybitny Wagner” nieustannie żyje w zachwycie jedynie nad Schopenhauerem[27]. Twórczość Wagnera przesiąknięta jest gloryfikacją walki i apoteozą śmierci, którą to zaczerpnął z lektur Schopenhauera. Zachętę do życia bez strachu przed śmiercią dawała wielkiemu muzykowi koncepcja metafizyki śmierci „ojca pesymizmu”. Schopenhauer konstatował, iż czymkolwiek będziesz po swej śmierci – choćby to była nicość – stanie się dla ciebie równie naturalne i stosowne, jak naturalny i stosowny jest dla ciebie teraz byt ograniczony; a więc musiałbyś się co najwyżej lękać chwili przejścia[28]. W Metafizyce życia i śmierci dostrzec możemy niezliczoną ilość śladów rozlicznych przemyśleń, które następnie transportowane były w myślach i twórczości wielu znamienitych jednostek, m.in. takich, jak Richard Wagner. To właśnie on, wysyłając Schopenhauerowi jedną ze swych powieści, na pierwszej stronie umieścił dedykację „z uwielbieniem”[29].

Zanim przejdziemy do autorów tworzących „na wschód od Łaby”, warto wymienić jeszcze takich wielkich, przełomowych pisarzy, czerpiących natchnienie z pesymizmu Schopenhauera, jak: Thomas Hardy, Samuel Beckett oraz Herman Hesse. Ponadto słynna rzeźbiarka Elisabet Ney zasłynęła m.in. dzięki wykonanemu popiersiu A. Schopenhauera[30].

Wśród artystów niezaprzeczalnie z najwyżej półki, którzy czerpali pełnymi garściami z lektur Schopenhauera, zdecydowanie należy umieścić Lwa Tołstoja. Rosyjski pisarz, którego dzieła do dziś stanowią nieśmiertelny element obowiązkowego kanonu lektur, zasłynął m.in. ze swoich metafizycznych rozmyślań, na które nierzadko składały się przemyślenia i konstatacje Schopenhauera. W jednym z listów do swego przyjaciela, A. A. Feta, pisał: Wiesz czym było dla mnie to lato? Nieustającym zachwytem nad Schopenhauerem i jednym ciągiem duchowych rozkoszy, jakich dotąd nie doświadczyłem; sprowadziłem wszystkie jego dzieła, czytałem je i czytam. […] przekonany jestem, że Schopenhauer jest najgenialniejszym z ludzi[31]. Po przeczytaniu powyższego fragmentu nie ulega żadnej wątpliwości, jak znaczący wpływ miała filozofia Schopenhauera zarówno na zachód jak i wschód Europy/Azji. Odniesienia do schopenhauerowskiego pesymizmu znaleźć możemy nawet w przesławnej Annie Kareninie[32].

Jak natomiast miały się sprawy na naszym, polskim „podwórku”? Zenon Przesmycki (Miriam)[33], Stanisław Przybyszewski[34], Ignacy Matuszewski[35], Karol Irzykowski[36], Antonii Lange[37], Adolf Nowaczyński[38], Edward Abramowski[39] oraz Jerzy Żuławski[40] – wszyscy ci znani przedstawiciele modernizmu, Młodej Polski oraz postmodernizmu nierzadko – bezpośrednio bądź pośrednio – odwoływali się do Schopenhauera.

Ponadto spośród jeszcze słynniejszych nazwisk, wymienić możemy m.in. Kazimierza Przerwa-Tetmajera, który w swym wierszu Hymn do Nirwany zwraca się do „niej”, z nadzieją na rychłe jej przybycie. Pisał:

[…]Oto się w złości ludzkiej błocie ma stopa ślizga,

Nirwano!

Oto mię wstręt przepełnił, ohyda mię zadusza,

Nirwano!

I w bólach konwulsyjnych tarza się moja dusza,

Nirwano!

O przyjdź i dłonie twoje połóż na me źrenice,

Nirwano!

Twym unicestwiającym oddechem pierś niech sycę,

Nirwano![…][41]

Wpływ Schopenhauera na ową twórczość rozjaśnia się, gdy uzmysłowimy sobie, że to właśnie on, Schopenhauer, przeniósł i „wypromował” na gruncie europejskim takie terminy jak wspomniana wyżej „Nirwana”. W swej Metafizyce życia i śmierci wychwalał powyższy stan, nazywając go „niebiańską czystością”[42].

Do powyżej wymienionych nazwisk, warto dodać także takie osobistości, jak Tadeusz Mościcki, który koncepcję pesymizmu wykorzystał m.in. w swym wierszu Taki jestem smętny, oraz Leopolda Staffa – który przejawił filozofię Schopenhauera w Kowalu.

Podsumowanie

Grobowiec Artura Schopenhauera  Zdj. Wikimedia Commons

Grobowiec Artura Schopenhauera
Zdj. Wikimedia Commons

Konstatuję, iż odpowiedź na pytanie: jaki naprawdę schopenhauerowski pesymizm przejawił wpływ na różne płaszczyzny działalności ludzkiej na przełomie XIX i XX wieku? – postawione we wstępie powyższego tekstu, nie powinno stanowić już powodu do konsternacji. Nieoceniony wpływ filozofii Artura Schopenhauera dostrzec możemy w twórczości wybitnych przedstawicielach nauki i filozofii, takich jak Nietzsche czy Freud. Natchnienie pochodzące z lektur pióra Schopenhauera daje o sobie znać m.in. wśród takich znakomitości jak Goethe, Tołstoj czy Przerwa-Tetmajer. Nawet muzyka Richarda Wagnera, która inspiruje i „przenosi w metafizyczny wymiar” do dziś, swoje podłoże ma w pesymizmie schopenhauerowskim.

Nie ulega wątpliwości, że badania nad wpływem filozofii A. Schopenhauera winny być wciąż ponawiane, uzupełnianie oraz udoskonalane. To w jego twórczości dostrzec możemy inspirację wielu mniej bądź bardziej wybitnych jednostek, oraz wpływ na wiele nurtów filozoficznych i naukowych, takich jak np. nihilizm czy neopozytywizm. Starając się zrozumieć otaczającą nas rzeczywistość, uświadomić sobie rolę dziejów ówczesnych i tych dawnych, winniśmy pochylić się nad dziełami pozornie nieistotnymi – jak np. Metafizyka życia i śmierci, bowiem to w nich często odnaleźć możemy klucz do zrozumienia wielu znaczących dzieł i wydarzeń, nierzadko oddziałowujących na nasze życie i wyobraźnię do dnia dzisiejszego.

Marcin Rozmarynowski – student historii oraz pedagogiki na Uniwersytecie Gdańskim

Bibliografia:

Źródło:

Schopenhauer A., Metafizyka życia i śmierci, Łódź 1995.

Opracowania i pomoce naukowe:

Abendroth W., Artur Schopenhauer, Wrocław 1998.

Benisz H., Ecce Nietzsche. Interpretacje filozoficzne, Opole 2007.

Bridgwater P., Artur Schopenhauer’s English schooling, London 1988.

Garewicz J., Schopenhauer, Warszawa 1988.

Marzęcki J., Artur Schopenhauer wobec filozofii Indii, Warszawa 1992.

Przerwa-Tetmajer K., Hymn do Nirwany, „literat.ug.edu.pl”, 3 maja 2016 [dostęp: 5 maja 2016], <http://literat.ug.edu.pl/tetmajer/016.htm/>.

  1. Schopenhauer A., Aforyzmy o mądrości życia, Warszawa 1997.

  2. Tołstoj L., Anna Karenina, Warszawa 1986.

  3. Tuczyński J., Schopenhauer a Młoda Polska, Gdańsk 1969.

Przypisy:

[1] W. Abendroth, Artur Schopenhauer, Wrocław 1998, s. 180.

[2] Koncepcja „woli” Schopenhauera była jednym z czynników, który zainspirował Fryderyka Nietzschego do opisania swej idei „nadczłowieka”.

[3] A. Schopenhauer, Aforyzmy o mądrości życia, Warszawa 1997, s. 6.

[4] W. Abendroth, Artur…, s. 14.

[5] Ibidem, s. 20-22.

[6] Ibidem, s. 32-36.

[7] Ibidem, s. 23-24.

[8] A. Schopenhauer, Aforyzmy…, s. 8-9.

[9] W. Abendroth, Artur…, s. 84-85.

[10] J. Garewicz, Schopenhauer, Warszawa 1988, s. 126.

[11] J. Marzęcki, Artur Schopenhauer wobec filozofii Indii, Warszawa 1992, s. 25.

[12] A. Schopenhauer, Metafizyka życia i śmierci, Łódź 1995, s. 28.

[13] Ibidem, s. 42-50.

[14] Ibidem, s. 22-26.

[15] Ibidem, s. 75-76.

[16] Ibidem, s. 93.

[17] H. Benisz, Ecce Nietzsche. Interpretacje filozoficzne, Opole 2007, s. 15.

[18] Ibidem, s. 21.

[19] Ibidem, s. 46-47.

[20] A. Schopenhauer, Metafizyka…, s. 28.

[21] J. Garewicz, Schopenhauer…, s. 10.

[22] P. Bridgwater, Artur Schopenhauer’s English schooling, London 1988, s. 51-59.

[23] A. Schopenhauer, Metafizyka…, s. 64.

[24] W. Abendroth, Artur…, s. 173.

[25] Ibidem, s. 36.

[26] Ibidem, s. 37.

[27] H. Benisz, Ecce…, s. 16.

[28] A. Schopenhauer, Metafizyka…, s. 20.

[29] W. Abendroth, Artur…, s. 150.

[30] Ibidem, s. 151-153.

[31] J. Tuczyński, Schopenhauer a Młoda Polska, Gdańsk 1969, s. 31.

[32] L. Tołstoj, Anna Karenina, Warszawa 1986, s. 862-863.

[33] J. Tuczyński, Schopenhauer…, s. 139.

[34] Ibidem s. 140-141.

[35] Ibidem s. 147.

[36] Ibidem s. 149.

[37] Ibidem s. 152-153.

[38] Ibidem s. 155.

[39] Ibidem s. 156.

[40] Ibidem s. 158-159.

[41] K. Przerwa-Tetmajer, Hymn do Nirwany, „literat.ug.edu.pl”, 3 maja 2016 [dostęp: 5 maja 2016], <http://literat.ug.edu.pl/tetmajer/016.htm/>.

[42] A. Schopenhauer, Metafizyka…, s. 65.

Partnerzy



Przewiń do góry