powstanie sipajów

10 maja 1857 roku wybuchło powstanie sipajów

Tego dnia 1859 roku w Indiach wybuchło powstanie sipajów

Powstanie sipajów, wybuchający 10 maja 1857 roku w Merath, stanowił kamień milowy w walce o niepodległość Indii spod brytyjskiego panowania. Motywowani religijnymi przekonaniami sipajowie, indyjscy żołnierze służący Brytyjczykom, zbuntowali się.

Powstanie sipajów 1857-1859 roku – geneza

15 sierpnia 1947 roku to bardzo ważna data zarówno w dziejach państwa indyjskiego, jak i całego świata. Tego dnia bowiem w Indiach proklamowana została niepodległość – państwo zostało uniezależnione od Wielkiej Brytanii, która formalnie rządziła na terenie Indii od XIX stulecia. Próby zrzucenia brytyjskiego jarzma dokonywały się jednak zdecydowanie wcześniej niż rok 1947. 

Żaden naród nie chce być uzależnionym od obcych mocarstw. Doskonale wiedzą o tym Polacy – okres zaborów, a także dwie okupacje w XX wieku spowodowały, że poziom patriotyzmu wśród Polaków zwiększał się. Podobnie było z mieszkańcami Indii w XIX wieku. Dążyli oni do odzyskania niepodległości. Na pierwszy plan walk o niepodległość wysuwa się Mahatma Gandhi. Tej postaci osobom znającym choć trochę historię nie trzeba przedstawiać. Obok niego głównym uczestnikiem „walk” z Brytyjczykami był Jawaharlal Nehru.

Zanim jednak formalnie Brytyjczycy przejęli kontrolę nad Indiami, doszło do praktycznie nieznanego dla Polaków powstania sipajów. Dziś, z perspektywy czasu wiemy, że było to przysłowiowym gwoździem do trumny dla Hindusów, którzy na blisko 100 lat zaczęli żyć „zaborem” Brytyjczyków. Owe powstanie rozpoczęło się w 1857 roku, jednak nie było to pierwsze tego typu wystąpienie przeciwko władzy brytyjskiej. W wieku XIX wybuchało bowiem kilka tego typu powstań[1].

Skąd nazwa powstania sipajów?

Sipajowie byli żołnierzami indyjskimi, którzy walczyli w służbie brytyjskiej. Bezpośrednia przyczyna powstania nie dotyczyła jednak brytyjskiej władzy nad ziemiami indyjskimi. Chodziło o kwestie religijne – nowe naboje, dostarczane przez Brytyjczyków miały być smarowane zwierzęcym tłuszczem (tłuszczem wołowym i wieprzowym).

Przed wystrzałem trzeba było odbezpieczyć je za pomocą zębów – to zarządzenie godziło w religijne zasady mieszkańców Indii[2]. Ziemie te zamieszkiwali bowiem nie tylko hindusi, dla których świętym zwierzęciem jest krowa, ale też muzułmanie, którzy uważają świnie za zwierzęta nieczyste. Problemy ze służbą pod dowództwem brytyjskim pojawiły się jednak już na początku XIX wieku, a sprawa nabojowa, jeśli tak ją można określić, była przysłowiową iskrą rzuconą na beczkę prochu.

Powstanie sipajów – wybuch

Powstanie sipajów wybuchło 10 maja 1857 roku, choć do wystąpień przeciwko wojskowym z Europy dochodziło już wcześniej[3]. Rewolta rozpoczęła się w mieście Merath, znajdującym się w północno-zachodniej części obecnych Indii. Tam oddziały sipajów zaatakowały garnizon brytyjski.

Wkrótce, dzięki wsparciu ludności cywilnej, oddziały sipajów zajęły miasto Delhi. Formalnym przywódcą powstania został ostatni Wielki Mogoł, cesarz Bahadur Szah II[4]. Potrzebowano jedynie kilkunastu dni, by działania zbrojne ogarnęły praktycznie wszystkie indyjskie ziemie. Po stronie rebeliantów zaczęli stawać przedstawiciele wielu narodów i kultur (jak pokazała historia Indii, wcale nie dochodziło często do tego typu wspólnych przedsięwzięć[5]).

Wielki Mogoł nie uzyskał znaczącego poparcia. Podejrzewano go o próby dogadywania się z Anglikami. Dochodziło do coraz częstszych konfliktów na linii Bahadur Szah – sipajowie. Ten pierwszy domagał się zaprzestania walk, wolał rozwiązać konflikt na drodze pokojowej, o czym ci drudzy nie chcieli nawet słyszeć.

Wówczas formalnym dowódcą wojskowym ogłoszony został Nana Sahib, który stanął po stronie powstańców, gdy wybuchły walki w Kanpurze (środkowe Indie) w czerwcu 1857 roku[6].

Atutem rdzennych mieszkańców Indii był fakt znacznej przewagi liczebnej nad Brytyjczykami. Sipajowie i ich sojusznicy mogli liczyć na około 230 000 żołnierzy, Brytyjczycy na tych terenach dysponowali wówczas jedynie 45 000 zbrojnych[7]. Dodatkowo ludność cywilna zaczęła wspierać powstańców. Nie chodzi tu tylko i wyłącznie o pomoc zbrojną, ale też ekonomiczną. Przestali oni bowiem płacić podatki administracji brytyjskiej. Nie wszyscy jednak stanęli po stronie powstańców – część mieszkańców opowiedziała się po stronie brytyjskiej.

Powstanie sipajów – przebieg

Walki trwały. Brak zorganizowanej zwierzchniej władzy, jaką stanowili Anglicy powodował konflikty między ludnościowe. Plemiona walczyły między sobą, co tylko pogrążało w chaosie ziemie indyjskie[8]. Obydwie strony konfliktu dokonywały masowych mordów na przeciwnikach (Anglicy w Benares, powstańcy w Kanpurze[9]).

Działania zbrojne miały charakter lokalny, arystokraci hinduscy walczyli tylko o ściśle związane z nimi ziemie. Pomimo małej liczebności wojsk, Anglicy nie byli jednak w tym konflikcie sami – wspomagała ich część hinduskich książąt, którzy pozostali wierni brytyjskiej koronie, ale również oddziały z Nepalu, które przysłał król Surendra Bikram Shah[10]. Dodatkowe siły zostały także przysłane z Europy oraz z terytoriów innych brytyjskich kolonii[11].

Najważniejszym starciem całego powstania były walki o Delhi. Tu próbujących odbić miasto Anglików powstrzymywały zbuntowane oddziały sipajów. Wojska królowej Wiktorii ponosiły straty w wyniku podjętych szturmów[12]. Mimo, że siły buntowników wzrastały z dnia na dzień (do Delhi docierały kolejne oddziały), to jednak nie udało się powstrzymać naporu brytyjskiego. Miasto zostało zdobyte 20 września 1857 roku.

Dowodzone przez Johna Nicholsona[13] oddziały wsparte artylerią przystąpiły do szturmu 6 dni wcześniej i po walkach toczonych na ulicach miasta, zdobyły je[14]. Pomimo tego, że utracono Delhi, walki wciąż trwały w innych rejonach Indii. Trwały m. in. walki w rejonie Lakhnau, które zakończyły się sukcesem angielskim w marcu 1858 roku[15].

Jeszcze wcześniej oddziały królowej Wiktorii rozprawiły się z buntownikami w Kanpurze. 6 grudnia 1857 roku ostatecznie powstańcy wycofali się z tego miasta. W walkach w obydwu wspomnianych powyżej miastach wojskami angielskimi dowodził Colin Campbell[16].

Po utracie kontroli nad tymi trzema ośrodkami miastowymi powstanie sipajów przerodziło się w czysto partyzancką walkę. Sipajowie toczyli zaciekłe walki z najeźdźcą ponad rok. 8 lipca 1858 roku zostało ogłoszone zawieszenie broni. Ważniejsze wydarzenie miało miejsce jednak nieco miesiąc później, bo 2 sierpnia 1858 roku.

Następstwa

Wtedy to został wydany Act for the Better Government of India[17]. Akt ten, którego nazwa brzmi pozytywnie (ang. better – lepszy), nie był dobrą rzeczą dla mieszkańców. W tym właśnie dokumencie formalnie zarządzanie ziemiami indyjskimi zakończyła Kompania Wschodnioindyjska – wówczas Indie stały się przysłowiową perłą w brytyjskiej koronie, choć sama Kompania została zlikwidowana dopiero w 1874 roku.

Dzięki Act for the Better Government of India Królestwo Brytyjskie, na czele którego stała wówczas królowa Wiktoria[18], przejęło rządy nad Indiami. Perłą w koronie miał od tego momentu zarządzać wicekról. Pierwszym z nich został dotychczasowy generalny gubernator Indii, Charles Canning[19].

Ciężko jest jednoznacznie określić dokładną liczbę biorących udział w walkach powstańców. Do sipajów przyłączały się liczne grupy ludności cywilnej. Patrząc na konsekwencje, można dziś stwierdzić, że powstanie sipajów było przysłowiowym gwoździem do trumny dla mieszkańców ziem indyjskich – po zakończeniu zrywu królowa Wiktoria została formalnym władcą Indii, a kraj stał się składową Imperium, nad którym nigdy nie zachodziło słońce.

Wydaje się jednak, że mieszkańcy tych ziem nie mieli większego wyboru – zarówno wobec muzułmanów, jak i hindusów Anglicy stosowali bowiem liczne represje.

Co się stało z Indiami po powstaniu sipajów?

Stały się one typową kolonią – zaczęto eksploatować jeszcze bardziej te tereny, niż za „rządów” Kompanii. Nowe władze zaczęły zabezpieczać się przed ponownym tego typu wystąpieniem wojskowym – pozbawiono rodzimych żołnierzy broni, sprowadzono znaczne większe siły angielskie do kontrolowania porządku w Indiach[20].

Wprowadzono także nową flagę, oficjalnym hymnem kolonii został hymn angielski. Władze poszły jednak na pewne ustępstwa w obawie przed kolejnymi rozruchami – zaczęto nawiązywać dobre relacje z lokalnymi książętami, którzy niejako stali się buforem pomiędzy władzą angielską, a indyjskim pospólstwem. Dużo zyskali zwłaszcza ci, którzy w czasie powstania sipajów stanęli po właściwej (zdaniem Brytyjczyków) stronie[21]. „Dobrą robotę” w poprawianiu relacji indyjsko-angielskich wykonał pierwszy wicekról Canning.

Po śmierci Canninga i krótkim urzędowaniu hrabiego Elgin[22], nowym wicekrólem został John Lawrence[23]. Uważa się go, na równi z Canningiem, za najlepszego „zarządcę” ziem indyjskich, który zamiast palić przysłowiowe mosty, budował je wspólnie z rodzimymi mieszkańcami. Za jego rządów zaczęto modernizować kraj, głównie dzięki budowie sieci kolejowej i nawadniającej[24]. Warto w tym miejscu odnotować jeszcze, że w 1876 roku brytyjska królowa Wiktoria została cesarzową Indii[25].


Bibliografia

  • Kieniewicz J., Historia Indii, Wrocław 2003.
  • Mała encyklopedia wojskowa, t. 1, A-J, pod red. J. Bordziłowskiego, Warszawa 1967.
  • Mroziewicz K., Tłusta wojna – powstanie sipajów [w:] polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1511410,1,powstanie-sipajow.read (dostęp: 20 stycznia 2017).
  • Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, pod red. M. Serwańskiego i J. Dobosza, Poznań 1998.

Przypisy:

[1] J. Kieniewicz, Historia Indii, Wrocław 2003, s. 505.
[2]polskieradio.pl/39/156/Artykul/1437335,Powstanie-sipajow-%E2%80%93-bunt-w-obronie-swietych-krow (dostęp: 18 stycznia 2017).
[3] Niekiedy jako datę wybuchu powstania sipajów podaje się dzień 11 maja 1857 roku (m.in. Mała encyklopedia wojskowa, t. 1.. A-J, pod red. J. Bordziłowskiego, Warszawa 1967, s. 549).
[4] Bahadur Szah II urodził się 24 października 1775 roku. Był on synem Akbara Szaha II. Władzę przejął 28 września 1837 roku, koronowany na cesarza został następnego dnia. Mimo, że formalnie nosił tytuł cesarski, to jednak na ziemiach, gdzie funkcjonowała Kompania Wschodnioindyjska nie miał żadnej realnej władzy.
[5] Wystarczy wspomnieć choćby rok 1947, kiedy to nastąpił podział dotychczasowej perły w brytyjskiej koronie na Indie i Pakistan.
[6] Nana Sahib urodził się 19 maja 1824 roku jako Dhondu Pant. Był on marathańskim arystokratą i wojownikiem.
[7] Mała encyklopedia wojskowa, s. 549.
Nieco dokładniejsze dane: 45,3 tysiąca Anglików i 233 tys. hindusów za: K. Mroziewicz, Tłusta wojna – powstanie sipajów [w:] polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1511410,1,powstanie-sipajow.read (dostęp: 20 stycznia 2017).
[8] J. Kieniewicz, op. cit., s. 511.
[9] Ibidem.
[10] Surendra Bikram Shah (1829-1881) – król Nepalu w od 1847 roku, kiedy to przejął władzę po abdykacji swojego ojca, Rajendry.
[11] Mała encyklopedia wojskowa, s. 549.
[12] J. Kieniewicz, op. cit., s. 511.
[13] John Nicholson (1822-1857) – oficer brytyjski, zmarł w wyniku odniesionych ran w czasie walk o Delhi 23 września.
[14] Ibidem, s. 512.
[15] Miasto Lakhnau to dzisiejsze Lucknow położone jest w centralnej części kraju.
Mała encyklopedia wojskowa, s. 549.
[16] Colin Campbell (1792-1863) – oficer brytyjski, brał udział w wojnach napoleońskich, wojnie opiumowej i wojnie krymskiej.
[17] J. Kieniewicz, op. cit., s. 518.
[18] Wiktoria (1819-1901) – królowa Wielkiej Brytanii i Irlandii od 1837 roku. Była córką księcia Kentu Edwarda i Wiktorii Sachsen-Koburg-Saalfeld.
Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, pod red. M. Serwańskiego i J. Dobosza, Poznań 1998.
[19] Charles Canning (1812-1862) – polityk angielski, hrabia Canning.
[20] K. Mroziewicz, op. cit., (dostęp: 20 stycznia 2017).
[21] J. Kieniewicz, op. cit., s. 522.
[22] James Bruce (1811-1863) – hrabia Elgin i Kincardine, wicekról Indii od 21 marca 1862 do swojej śmierci, tj. do 20 listopada 1863.
[23] John Lawrence (1811-1879) – polityk angielski, wicekról w latach 1864-1869.
[24] J. Kieniewicz, op. cit., s. 524.
[25] Stało się tak na mocy The Royal Titles Act.

Comments are closed.