Bitwa pod Maratonem – czy mniejszość pokonała większość?

Częściowo wiarygodnym źródłem co do informacji o Miltiadesie jest dzieło Korneliusza Neposa pt. Żywoty wybitnych mężów. Wiarygodność może być podważana głównie z dwóch względów: autor pisze w okresie o wiele późniejszym, o ok. 400 lat, choć na pewno opiera się na starszych źródłach. Poza tym myli on Miltiadesa z jego stryjem o tym samym imieniu, który założył grecką kolonię na Chersonezie[19]. Miltiades żył w latach 550–489 p.n.e.[20] Był ateńskim wodzem i politykiem, synem Kimona, a własnym rozsądkiem i umiarem – jak pisze Nepos – niezwykle wyróżniał się wśród innych. Był związany z powstaniem jońskim, to on miał przekonać Ateńczyków, by nie bronić się w mieście. Po zwycięstwie pod Maratonem wyruszył na wyspę Paros; wyprawa jednak zakończyła się klęską, a sam Miltiades został oskarżony o oszukanie ludu. Wkrótce zginął, nie do końca jest jasne, w jaki sposób, być może od rany odniesionej w czasie wyprawy na Paros.

Ateńczycy dowiedzieli się o perskiej ekspedycji dopiero po ataku na Eretrię. Zaczęli przygotowania, zwrócili się też o pomoc do Sparty. Z misją został wysłany słynny szybkobiegacz, Filippiades. Spartanie obiecali przysłać posiłki, jednak sprawa odwlekła się o dwa tygodnie, gdyż mieli oni akurat wtedy święto religijne. W tym samym czasie doszły do Ateńczyków pogłoski, że Persowie wylądowali pod Maratonem, 26 mil od miasta. Większość źródeł jest zgodna co do tego, że miało to miejsce we wrześniu. Jednakże daty dzienne różnią się, jedni autorzy podają datę 12 września, inni – 30. Wojska ateńskie, wynoszące ok. 11 000 wraz z lekkozbrojnymi, ustawiły się na dogodnej pozycji na wzgórzu. Persowie mieli około 20 000 żołnierzy, do tego 5 000 jazdy. Przeciwnicy górowali więc nad Atenami dwukrotnie. Warto wspomnieć, że do Aten dotarły niewielkie posiłki w postaci 600 hoplitów, wysłane przez Plateje. Persowie mieli świadomość tego, że Ateńczycy są gotowi ponieść straty w obronie miasta, wystawią tyle armii, ile jest to możliwe. Wobec ich oczekiwań miasto opustoszało i w tym momencie Artafernes wraz z połową armii perskiej wsiadł na okręty i ruszył ku Atenom, opływając Attykę. Miltiades, świadomy tego, co się dzieje, nalegał na atak. Wtedy właśnie otrzymał dowództwo od Kallimacha[21]. Jeśli wierzyć, że Artafernes zabrał połowę armii, ilość żołnierzy ateńskich i perskich była mniej więcej wyrównana.

Obie strony stanęły naprzeciw siebie. Ateny, oczekujące na Spartę, nie miały zbyt wiele czasu, musiały bowiem zdążyć obronić miasto. Po odpłynięciu części wojska perskiego pozostała część posunęła się do przodu, uniemożliwiając Ateńczykom powrót do miasta. Ateńczycy mieli więc tylko jedno wyjście – zaatakować Persów i szybko wracać do Aten. Nie wiadomo, kto pierwszy zaatakował, biorąc jednak pod uwagę sytuację, przychylam się do stwierdzenia, że pierwsi zaatakowali Ateńczycy. Grecy ustawili się tak, że skrzydła były wzmocnione, zaś środek osłabiony. Platejczycy obsadzili lewe skrzydło, Kallimach prawe. Następnie Grecy prawdopodobnie ruszyli do ataku, będąc już w zasięgu strzał wroga. Zaskoczyło to Persów, a ich skrzydła, składające się ze zwerbowanych oddziałów plemiennych i Greków jońskich, zostały rozbite. Dzięki dyscyplinie skrzydła powstrzymały się od ścigania wroga i skierowały ku centrum. Perska piechota rzuciła się do ucieczki, część na okręty. Grecy zaatakowali je i zdobyli siedem z nich. Na polu bitwy pozostał mały oddział, reszta ruszyła prędko ku Atenom. Persowie, którzy z Artafenesem na początku odpłynęli, ujrzawszy, że Ateńczycy przybyli, skierowali się na pełne morze. Straty po obu stronach rysują się następująco: 6 400 zabitych po stronie Persów i 192 po stronie Greków, w tym archont Kallimach[22].

W moim mniemaniu koniec bitwy nastąpił dopiero po odpłynięciu floty perskiej spod Aten. Straty perskie były nieporównywalnie większe niż greckie, jednak należy pamiętać, że trzonem armii perskiej była jazda, której tu nie zastosowano. Ponadto nawet jeśli nie połowa, to spora część armii wroga udała się do Aten na okrętach, co zmniejszyło przewagę Persów.

Grecy niewątpliwie odnieśli zwycięstwo, lecz nie tak wielkie, jak im się to w historiografii przypisuje. Górowali nad wrogiem uzbrojeniem, taktyką, dyscypliną. Mieli przewagę, jeśli chodzi o pozycję. Dodatkowo byli zdeterminowani, musieli obronić swoje domy i rodziny. Persowie zaś, a raczej wojsko perskie, składało się w większym stopniu z nie-Persów, ich szeregi zapełniały zwerbowane siłą oddziały plemienne, a nawet Grecy, którzy na pewno nie pałali chęcią walki ze swoimi pobratymcami. Jednak pod względem sztuki wojennej, bitwa ta miała ogromne znaczenie. Po raz pierwszy zastosowano falangę wobec wojska silniejszego liczebnie. Również w wymiarze politycznym bitwa ta miała niebagatelne znaczenie, bowiem uratowała Grecję przed utratą niepodległości. Był to jednak dopiero początek wojen grecko-perskich.

Agnieszka Popiak

Artykuł pierwotnie opublikowany 24 listopada 2017 roku 

Źródła:

Herodot, Dzieje, Warszawa 2002

Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych mężów, Warszawa 1974

Bibliografia:

Greeks and non-greeks in battle: The Persians Wars, [w:] M. M. Sage, Warfare in Ancient Greece, London 2003.

Hammond N. G. L., Dzieje Grecji, Warszawa 1996.

Kohn G.C., Encyklopedia wojen, Warszawa 1998.

Kościelniak K., Zarys sztuki wojennej świata starożytnego, Toruń 2009.

Krawczuk A., Maraton, Warszawa 1986.

Kulesza R., Maraton, Warszawa 2005.

Maraton, [w:] Mała encyklopedia wojskowa, T. 2, Warszawa 1970.

Milcjades, [w:] Mała encyklopedia wojskowa, T. 2, Warszawa 1970.

Rozwój wojskowości w starożytnej Grecji i Macedonii od VI do IV wieku p.n.e., [w:] J. Sikorski, Zarys historii wojskowości powszechnej do końca wieku XIX, Warszawa 1975.

Schreiner J. H., Two battles and two bills: Marathon and the Athenian fleet, Oslo 2004.

Sekunda N., Hook R. , Marathon 490 BC: The first Persian invasion of Greece, 2002.

Sztuka wojenna niewolniczej Grecji, [w:] E. Razin, Historia sztuki wojennej: sztuka wojenna okresu niewolniczego, Warszawa 1958.

Szubelak B., Hoplita grecki VII–V w. p.n.e.: studium bronioznawcze, Zabrze 2007.

Wojny perskie, [w:] J. Warry, Armie świata antycznego, Warszawa 1995.

Woźniak M.A., Armie starożytnej Persji. Od powstania państwa Achemenidów do upadku Imperium Sasanidzkiego, Zabrze 2010.

Zarys encyklopedyczny. Historia wojskowości: starożytność-średniowiecze, Warszawa 1999.

Ziółkowski A., Historia powszechna: starożytność, Warszawa 2014.

Przypisy:

[1] Taka teza zostaje podjęta chociażby w N. Sekunda, R. Hook, Marathon 490 BC: The first Persian invasion of Greece, 2002.

[2] Taką tezę zawiera w swojej książce m.in. Kulesza, R. Kulesza, Maraton, Warszawa 2005, s. 41.

[3] Zagadnienia dotyczące sytuacji politycznej, społecznej, gospodarczej i inne obu cywilizacji zostały szeroko ujęte w wielu opracowaniach historii starożytnej Grecji. Praca ta jest poświęcona jednej z bitew, a więc wątki polityczne i społeczne są w niej poruszane tylko na potrzebę wyjaśnienia zagadnień związanych bezpośrednio z bitwą, reszta została celowo pominięta.

[4] Wojny perskie, [w:] J. Warry, Armie świata antycznego, Warszawa 1995, s. 24.

[5] Ibidem, s. 25.

[6] K. Kościelniak, Zarys sztuki wojennej świata starożytnego, Toruń 2009, s. 49.

[7] R. Kulesza, op. cit., s. 24.

[8] A. Ziółkowski, Historia powszechna: starożytność, Warszawa 2014, s. 368.

[9] Nubijczycy składali złoto, heban i kość słoniową, Arabowie kadzidło, od ludów kaukaskich ściągano co cztery lata po sto dziewcząt i chłopców, zapoczątkowując tradycję, która miała trwać do XIX w. n.e.

[10] Sztuka wojenna niewolniczej Grecji, [w:] E. Razin, Historia sztuki wojennej: sztuka wojenna okresu niewolniczego, Warszawa 1958, s. 143.

[11] Ibidem, s. 141.

[12] Ibidem, s. 144.

[13] Obraz armii perskiej został przedstawiony na podstawie: M. A. Woźniak, Armie starożytnej Persji. Od powstania państwa Achemenidów do upadku Imperium Sasanidzkiego, Zabrze 2010.

[14] N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji, Warszawa 1996, s. 181.

[15] Rozwój wojskowości w starożytnej Grecji i Macedonii od VI do IV wieku p.n.e., [w:] J. Sikorski, Zarys historii wojskowości powszechnej do końca wieku XIX, Warszawa 1975, s. 38.

[16] Ibidem, s. 39.

[17] Wojny perskie, op. cit., s. 25-26.

[18] Zarys encyklopedyczny. Historia wojskowości: starożytność-średniowiecze, Warszawa 1999, s. 25.

[19] Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych mężów, Warszawa 1974, s. 37.

[20] Ibidem.

[21] Zarys encyklopedyczny…, op. Cit., s. 25-26.

[22] Wojny perskie, op. cit., s. 25.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*