Geneza Konstytucji 3 Maja

Przyczyny kryzysu Rzeczypospolitej w XVIII wieku

Polska myśl reformatorska przyczyny kryzysu Rzeczypospolitej upatrywała nie tylko w ustroju politycznym i jego wadliwym funkcjonowaniu, ale i, czy przede wszystkim, w panujących w niej relacjach społeczno–gospodarczych. Najbardziej zauważalnym negatywnym zjawiskiem był upadek miast polskich, które nie mogły podnieść się ze zniszczeń wojennych i ogólnej ruiny. Okres panowania Stanisława Augusta charakteryzował się wieloma próbami wysunięcia projektów, które miały na celu poprawę stanu gospodarczego miast oraz statusu prawnego i społecznego ich mieszkańców. Do zbliżenia między częścią szlachty a wyższymi warstwami mieszczan przyczyniła się postępująca urbanizacja polskiego życia kulturalnego. Oddziaływała także oświeceniowa ideologia potępiająca przesądy stanowe.

W kraju takim jak Polska, który był jednostronnie rolniczy, niezwykle ważną kwestią społeczną stało się położenie ludności chłopskiej. Było to zagadnienie, w którym postulaty reformatorskie napotykały największy opór. Chłop w Polsce od wieków odcięty był od państwa i podlegał w zasadzie jedynie władzy dominialnej panów. Z czasem zaczęły pojawiać się postulaty reform dotyczące m.in. ograniczenia poddaństwa, zmniejszenia i uregulowania powinności, zamiany pańszczyzny na czynsz, objęcie – choćby częściowe – chłopów opieką państwa, szczególnie w kwestii sądowniczej. Ich występowanie zaobserwować można było w czasopiśmie „Monitor”. To właśnie autorzy artykułów tam się pojawiających, a do nich zaliczyć możemy chociażby Józefa Wybickiego czy Piotra Świtkowskiego, pisali o konieczności związania tej najliczniejszej warstwy z interesami państwa i uczynienia jej członkiem narodowej wspólnoty. Jednak zdecydowana większość właścicieli ziemskich, a głównie szlachta średnia, odnosiła się do tych idei dość obojętnie, a w niektórych przypadkach nawet wrogo. Stąd też pojawiła się istotna dysproporcja między programem reform głoszonym przez publicystykę, a próbami jego realizacji na drodze ustawodawczej. Ta objawiła się odebraniem sądom patrymonialnym prawa karania śmiercią poddanego i ustanowieniem zagrożenia karą śmierci zabójstwa chłopa przez szlachcica.

Posłowie

Podsumowując ten pobieżny przegląd kształtowania się poszczególnych elementów Konstytucji 3 Maja wypada zwrócić uwagę na dwa zjawiska. Po pierwsze, Konstytucja wyrażając koncepcję monarchii konstytucyjnej oznaczała zwycięstwo nurtu znacznie słabszego w polskiej myśli reformatorskiej, w której prym wiodła koncepcja republikańska. Po drugie, Konstytucja 3 Maja uchwalona w warunkach pełnej swobody uznana została za wyraz rzeczywistej woli narodu polskiego. Była więc nie tylko zmianą ustroju anachronicznego na ustrój jak na owe czasy nowoczesny, będący w stanie zapewnić państwu właściwy rozwój, ale była także świadectwem głębokich przeobrażeń w społeczeństwie wyzwalającym się z klimatu mentalnej anarchii.

Maciej Wierzchnicki – doktorant Akademii Pomorskiej w Słupsku, nauczyciel historii

Artykuł pierwotnie opublikowany 2 maja 2016 roku

Bibliografia:

Konstytucja 3 Maja: 200- lecie tradycji, red. Grochulska B., Warszawa 1994.

Konstytucja 3 Maja i jej tradycje, red. Hałoń E., Wrocław – Warszawa – Kraków 1992,

Kowecki J., Konstytucja 3 Maja 1791, Warszawa 1983.

Łojek J., Ku naprawie Rzeczypospolitej: Konstytucja 3 Maja, Warszawa 1996.

Michalski J., Konstytucja 3 Maja, Warszawa 1985.

Wierzbicki A., Konstytucja 3 Maja w historiografii polskiej, Warszawa 1993.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*