Ilu papieży abdykowało Poncjan-Benedykt XVI

Czy wiesz, ilu papieży abdykowało w historii?

Ilu papieży abdykowało w historii? Przekazuje się, że tylko trzech: Benedykt XVI, Celestyn V i Grzegorz XII. A co z pozostałymi?

Po abdykacji, a teraz także po śmierci Benedykta XVI, wiele osób zadaje sobie pytanie, ilu papieży abdykowało w historii Kościoła. Okazuje się, że nie tak wielu i jesteśmy świadkami niecodziennych wydarzeń. W dziejach Kościoła miało abdykować bowiem tylko trzech papieży. W tym Benedykt XVI. Ale czy na pewno to jedyne rezygnacje papieskie w historii Kościoła?

Czy papież może abdykować?

W nomenklaturze kościelnej unika się określenia „abdykacja”, czy też „rezygnacja”, na rzecz „wyrzeczenia się”. W kodeksie prawa kanonicznego istnieje zapis:

Si contingat ut Romanus Pontifex muneri suo renuntiet, ad validitatem requiritur ut renuntiatio libere fiat et rite manifestetur, non vero ut a quopiam acceptetur.

/Gdyby się zdarzyło, że Biskup Rzymski zrzekłby się swego urzędu, to do ważności wymaga się, by zrzeczenie zostało dokonane w sposób wolny i było odpowiednio ujawnione; nie wymaga zaś niczyjego przyjęcia.

W 1996 roku papież Jan Paweł II w swojej Konstytucji Apostolskiej Universi Dominici Gregis przewidział możliwość rezygnacji. Zaznaczył też, że procedury, które określił w tym dokumencie, powinny być przestrzegane, nawet jeśli wakat Stolicy Apostolskiej nastąpi w wyniku rezygnacji Papieża.

Ilu papieży abdykowało w historii?

Po abdykacji Benedykta XVI w 2013 roku pojawiło się wiele wypowiedzi, w tym historyków Kościoła, jakoby była to trzecia abdykacja papieska w historii. Powszechnie uważa się, że poprzednia miała miejsce w XV wieku – była to abdykacja papieża Grzegorza XII. Pierwszą zatem miałaby być abdykacja Celestyna V w XIII wieku.

Prawda jest jednak taka, że Celestyn V był pierwszym papieżem, który abdykował zaraz po ustanowieniu prawa, które określało wyrzeczenie się urzędu. Przed XIII wiekiem natomiast jeszcze kilku papieży zrezygnowało z pełnienia swojego stanowiska z różnych powodów, często będąc do tego zmuszonym. Być może dlatego wielu historyków Kościoła nie uwzględnia ich w kategorii abdykacji papieskich.

Niepotwierdzone abdykacje papieskie w historii. Od Klemensa I do Sylwestra III

Pierwszym papieżem, który miał abdykować, był Klemens I. Jest uważany za Ojca Kościoła i był 4. biskupem Rzymu przypuszczalnie w latach 88-97. Nie ma rzetelnych i wiarygodnych źródeł, które potwierdzałyby jego rezygnację. Nie ma nawet pewności co do daty jego jego śmierci  – nastąpiła w 99 lub 100 roku w Chersonezie Taurydzkim na Krymie.

Kolejnym papieżem, który miał abdykować, był papież Poncjan. Pełnił tę funkcję tylko w okresie od 21 lipca 230 do 28 września 235 roku. W 235 roku, w trakcie prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Maksymina Traka, Poncjan został aresztowany i wysłany na Sardynię. Abdykował 28 września 235, aby umożliwić wybór nowego papieża. Data ta została odnotowana w Catalogus Liberianus.

Katalog wskazuje także kolejnego papieża, Marcelina, który panował w okresie od 30 czerwca 296 do 25 października 304 roku, czyli do śmierci w okresie panowania cesarza Dioklecjana. Tylko Catalogus Liberianus wskazuje, że Marcelin wyrzekł się stanowiska papieża. Istnieją sprzeczne źródła co do dokładnej daty jego śmierci (kwiecień lub październik) i jego męczeństwa.

Niektórzy historycy postulują, że papież Liberiusz, który panował od 17 maja 352 do 24 września 366 roku, zrezygnował z papiestwa w 365 roku, aby nadać sens pontyfikatowi Feliksa II, który od tego czasu był uważany za antypapieża. Liberiusz miał zostać wygnany przez cesarza Konstancjusza II.

Jednak większość źródeł, na które wskazują historycy, dokumentuje, że Liberiusz pełnił swoją funkcję do końca swojego pontyfikatu, zakończonego śmiercią.

Na kolejną abdykację wskazuje tylko jedno źródło. Jan XVIII (1004-1009) miał abdykować w lipcu 1009 roku i powrócić do życia klasztornego.

Od 20 stycznia do marca 1045 roku papieżem był Sylwester III, którego niektórzy uważali za antypapieża. Został bowiem usunięty z urzędu przez Benedykta IX. Jednakże watykańskie listy papieskie wymieniają go w 1045 roku jako papieża.

To nie są w pełni wiarygodne i potwierdzone rzetelnymi źródłami przykłady papieskich abdykacji, ale wskazują, że abdykacje mogły mieć miejsce więcej niż trzy razy. Ilu papieży abdykowało w historii, których rezygnacje można udokumentować?

Ilu papieży abdykowało? Udokumentowane rezygnacje papieskie w historii

Na początku X wieku w historii papiestwa miał miejsce okres Saeculum obscurum, czyli tzw. pornokracja. Termin ten oznacza rządy, na które wpływ mają prostytutki. Okres ten rozpoczął się wraz z papieżem Sergiuszem III w 904 roku i trwał przez sześćdziesiąt lat, aż do śmierci papieża Jana XII w 964 roku. W tym okresie papieże byli pod silnym wpływem potężnej i rzekomo skorumpowanej rodziny arystokratycznej, Teofilkatów, oraz ich krewnych i sojuszników.

Duża część doniesień i zarzutów na ten temat nie znajduje potwierdzenia w źródłach historycznych.

W tym okresie, jako ostatni, pontyfikat sprawował papież Benedykt V, zaledwie przez miesiąc, od 22 maja do 23 czerwca 964 roku. Brał udział w detronizacji papieża Jana XII przez cesarza rzymskiego Ottona I. Następnie Otton wniósł na tron papieski Leona VIII, z którego jednak lud Rzymu nie był zadowolony.

Jan XIII w międzyczasie zmarł, Leon VIII uciekł do Ottona, a lud obwołał papieżem Benedykta V. To nie spodobało się Ottonowi, który zaatakował Rzym i chciał przywrócić na stanowisko papieża Leona VIII. Miasto skapitulowało i lud przekazał Benedykta Ottonowi, a ten go wygnał.

Na soborze laterańskim z 964 roku Benedykt V uznał Leona VIII za papieża, tym samym zrzekając się papiestwa. Opuścił Rzym wraz z Ottonem i finalnie pozostał pod opieką arcybiskupa Hamburga-Bremy. Zmarł 4 lipca 965 roku i został pochowany w katedrze w Hamburgu.

Kolejny, Benedykt IX, był papieżem aż trzykrotnie: w latach 1032–1044, w roku 1045 i w latach 1047–1048. W momencie rozpoczęcia pierwszego pontyfikatu miał około 20 lat. Z jego pontyfikatami miało być związanych wiele skandali, w tym przekupstwa, a nawet sprzedaż papiestwa. Niektórzy badacze sądzą jednak, że oszczerstwa w jego stronę były wysunięte przez wrogów politycznych.

Między jego pontyfikatami, papieżem był Grzegorz VI, od 1 maja 1045 do rezygnacji na synodzie w Sutri 20 grudnia 1046 roku. Na nim Benedykt IX abdykował lub został do tego zmuszony. Przyznał się tam do zakupu urzędu papieża.

Abdykacja Celestyna V

Celestyn V jest uważany za pierwszego papieża, który zrezygnował z własnej woli. Był papieżem słabym i nieskutecznym. Sprawował swój urząd w Królestwie Neapolu, bez kontaktu z Kurią Rzymską i pod całkowitą władzą króla Karola II.

Wyznaczał faworytów króla na urzędy kościelne, czasem nawet kilku na ten sam urząd. Zdając sobie sprawę ze swojego braku autorytetu i niezgodności w obowiązkach papieskich, skonsultował się z kardynałem Benedetto Caetanim w sprawie możliwości rezygnacji.

Doprowadziło to do wydania dekretu, który mówił o prawie do rezygnacji. Celestyn V szybko skorzystał z tego prawa, rezygnując 13 grudnia 1294 roku, po pięciu miesiącach i ośmiu dniach jako papież.

W formalnym akcie wyrzeczenia wskazał przyczyny, które go do tego skłoniły:

pragnienie pokory, czystszego życia, nieskazitelnego sumienia, braki własnej siły fizycznej, ignorancja, przewrotność ludu, tęsknota za spokojem poprzedniego życia.

Wymknął się z Neapolu i próbował wycofać się do dawnego życia klasztornego. Arkadiusz Smagacz, historyk Kościoła, powiedział dla kurierlubelski.pl:

Papieżem był bardzo krótko. Zaledwie pół roku. Wcześniej był mnichem benedyktyńskim. Niewątpliwie był bardzo pobożny i święty, został z resztą kanonizowany. Trzeba jednak przyznać, że równocześnie był oderwany od ówczesnych spraw politycznych i tak naprawdę także od spraw Kościoła. Wybór na Stolicę Piotrową go przerósł. Myślę, że Celestyn V nie sprostał wymaganiom, które przed nim stanęły. Tym bardziej że na jego sytuację miała wpływ bieżąca polityka, a przede wszystkim król Karol Andegaweński, który próbował za jego pośrednictwem uzyskać większe wpływy w Italii. Myślę, że Celestyn V sam uznał, że dla dobra Kościoła lepiej będzie jeśli zrezygnuje z urzędu.

Abdykacja Grzegorza XII

Papież Grzegorz XII jest kojarzony przede wszystkim ze schizmą zachodnią. I to właśnie po to, aby ją zakończyć, zrezygnował z papiestwa. Abdykował podczas soboru w Konstancji, który został zwołany przez jego przeciwnika, antypapieża Jana XXIII. Arkadiusz Smagacz tak wypowiedział się o Grzegorzu VII:

To przypadek trochę mniej znany. Jego abdykacja miała miejsce w czasie soboru w Konstancji. Sobór ten zwołano, by zaradzić głębokiemu rozdziałowi, który dokonał się w Kościele. W tamtym czasie aż trzy osoby uważały się za papieży. Na soborze wezwano je do ustąpienia. Grzegorz XII, biskup rzymski, jako jedyny posłuchał tego wezwaniu. Przed abdykacją postawił jednak warunek. Domagał się ponownego zwołania soboru. Po odczytaniu bulli na nowo zwołującej sobór, abdykował. To umożliwiło wybór jednego papieża – Marcina V i tak naprawdę, po niewielkich zawirowaniach, zakończył się spór o to, kto jest prawowitym papieżem.

Abdykacja Benedykta XVI

Przez blisko 600 lat nie doszło do żadnej abdykacji papieskiej – choć nieudane próby oczywiście miały miejsce. 11 lutego 2013 roku ogłoszono rezygnację papieża. 28 lutego weszła ona w życie. Benedykt XVI powoływał się na pogarszający się stan zdrowia i podeszły wiek. Konklawe w celu wyboru jego następcy rozpoczęło się 12 marca 2013 roku i wybrało kardynała Jorge Mario Bergoglio, arcybiskupa Buenos Aires w Argentynie, który przyjął imię Franciszek.

Papież senior zmarł 31 grudnia 2022 roku, a jego pogrzeb odbył się 2 stycznia 2023 roku.

Dr Ewa Czaczkowska powiedziała dla PAP, że papież:

(…) tłumaczył tę decyzję brakiem sił, pogorszeniem stanu zdrowia – pamiętajmy, że został wybrany w wieku 78 lat – jednak spekulacje co do tego, czy był to jedyny powód, trwają do dziś.


Źródła:

  • Codex Iuris Canonici, 332§2.
  • kurierlubelski.pl
  • PAP

Comments are closed.