Wampiry w kulturze i historii

Postać wampira jest znana prawie każdej osobie na świecie. Znalazł on swoje odbicie w legendach, folklorze, historycznych doniesieniach, literaturze pięknej, a nawet kinematografii. Obecnie „wampir” najczęściej kojarzy się tylko z postacią Edwarda ze „Zmierzchu” oraz Hrabiego Draculi. Wampiryzm nie należy do pojęć nieistniejących. Można bowiem powiedzieć, że „od zawsze” stanowił intrygujący temat dla historyków, naukowców jak i literatów czy filmowców. Na skutek tego zainteresowania, powstał ogrom prac i opracowań traktujących o tych kreaturach, z czego w większości są to prace powielane tj. nie wnoszące niczego nowego do problematyki wampirycznej.

Wampirami zajmuję się od prawie piętnastu lat. Na początku ta zwykła fascynacja ekranową ikoną kina grozy z każdą chwilą wciągała coraz bardziej. Z czasem potrzeba odkrycia i poznania tej istoty uległa znacznej intensyfikacji, co spowodowało, że nigdy nie mogłam pogodzić się z wykreowaną przez popkulturę postacią nocnego łowcy. Dlatego też celem tu jest przedstawienie realnego spojrzenia na istotę wampiryzmu. Innymi słowy, to próba przedstawienia i poznania motywu wampira – kim jest, dlaczego go stworzono i jak, współcześnie, widzi go społeczeństwo oraz popkultura.


Philip Burne-Jones, Wampir, 1897
Fot. Wikimedia Commons

Wydaje się, że postać wampira trwale zakorzeniła się w kulturze masowej. Potępione istoty żywiące się ludzką krwią, mimo radykalnej metamorfozy, która od wieków staje się ich udziałem, wciąż fascynują.
Pomimo upływu czasu, żywiące się ludzką krwią istotą wciąż fascynują przechodząc co jakiś czas radykalną metamorfozę. W legendach, literaturze czy kinie pojawiają się w różnych wcieleniach – w zależności od intencji autora – zyskują kostium upiornej, pozbawionej skrupułów bestii, szlachetnego, pełnego rozterek amanta, bezwzględnego egzekutora lub dandysowatego młodzieńca. Dlatego też, w pierwszej kolejności nie zapytam o właściwy obraz potwora, ale o jego początek (zaistnienie) oraz rozwój wizerunku na podstawie zachowanych mitów, legend, wierzeń i podań. Jako że sam stwór narodził się wraz z pierwszymi cywilizacjami. Bram Stocker, pisząc swoja słynna powieść: Dracula, wzorował się na starych podaniach o Hrabim. Podobnie rzecz miała się z innymi pisarzami, np. słynnym twórcom Carmilli – Josephem Sheridanem Le Fanu. Wszyscy oni korzystali z podań , legend i wierzeń.

Prawampiry antyku

Idea wampira (i wampiryzmu) ma swe korzenie słowiańszczyźnie. Wyrasta ona, bowiem z motywu prawampira determinowanego wizerunkami demonów i wampirów w podaniach, jakie stały się fundamentem portretu właściwego wampira słowiańskiego. Stąd też chciałabym w pierwszej kolejności zapytać o to: „gdzie” i „kiedy” zaczęły pojawiać się pierwszy zarys tych kreatur oraz „czyje” faktycznie one są? Wędrówka mitu wampira (i jego zaistnienia) moim zdaniem, sięga momentu pojawienia się ludów indoeuropejskich, o czym może świadczyć odnaleziona w roku 1933, w Mezopotamii, terakotowa tabliczka „Królowa Nocy ”.

Kobieta wampir
Fot. Wikimedia Commons

Testy termoluminescencyjne, jakie przeprowadziło Muzeum Brytyjskie, wykazały, że odkryty relief powstały około II tysiąclecia p.n.e. Przedstawiał on postać, którą według mitologii sumeryjskiej mogła być: Isztar, jej siostra Ereshkigal (bogini podziemia), albo demonica Lilitu, znana w biblii hebrajskiej jako Lilith . Mając to na uwadze, powstaje pytanie: czy pierwsze prawampiry zaistniały w starożytnej Mezopotamii jeszcze przed pojawieniem się Sumerów? Jak wcześniej wspominałam, moim zdaniem, wampir narodził się u ludu indoeuropejskiego. Kim jednak byli Indoeuropejczycy i skąd się wzięli? Źródła donoszą, że Indoeuropejczycy zamieszkiwali Anatolie , obecnie tereny należące do Turcji. Jednak nie każdy historyk zgadza się z tą teorią. Niemiecki prehistoryk – Gustav Kossinna, twierdził, że lud ten ma swój początek w praojczyźnie Germanów, z kolei historyk kultury – Otton Schrader, uważał, że Indoeuropejczycy wyszli z terenów południowej Rosji. Marija Gimbutas natomiast, łączy ten lud z tzw. kulturą grobów kurhanowych . Przedstawiciele tej kultury zamieszkiwali tereny na północ od Morza Czarnego – od Kaukazu aż po Karpaty – między V i III tysiąclecia p.n.e. Idąc tym śladem ekspansja ludów indoeuropejskich przebiegała w kierunku Indii, a następnie Persji, Bliskiego Wschodu i Europy . Kultura Indoeuropejska, według badaczy, ulegała wpływom rozwiniętych cywilizacji Bliskiego Wschodu. Niemniej jednak, wzajemne badania sugerują rolę pierwiastka indoeuropejskiego w kształtowaniu się semickiego ludu Izraela, co wywołało kontrowersje między uczonymi i ideologami. Aczkolwiek, jeżeli uznamy, że Indoeuropejczycy faktycznie zaczęli się rozprzestrzeniać od terenów Anatolii, to mieszkańcy Mezopotamii wywodziliby się właśnie z tej nacji. Mieszkańcami Anatoli byli m.in. Hetyci pochodzący od Indoeuropejczyków, którzy kontrolowali również Mezopotamię . Upadek imperium hetyckiego datuje się na około 1200 rok p.n.e., spowodowany inwazją nowych ludów, takich jak choćby Trakowie, którzy dali następnie początek ludom Dackim.
Starożytną Mezopotamię powszechnie uważa się za miejsce narodzin pierwszej cywilizacji. To właśnie na tych terenach oddziaływanie kultury Indoeuropejskiej przyczyniło się do stworzenia postaci starożytnych demonów o charakterze wampirycznym. Celem wyjaśnienia moich przypuszczeń, przedstawię historię zmian kulturowych, jakie zachodziły na tym terenie. Ważnym w dziejach Mezopotamii jest okres Ubajd. Najprawdopodobniej, to właśnie w tym czasie, powstały takie osiedla jak: Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które później wyrosły na znaczne ośrodki miejskie w południowej Mezopotamii . Okres ten jest on ściśle powiązana z historycznym okresem Sumerów, którzy pojawili się w tym czasie na terenach Mezopotamii. To właśnie Sumerowie zaczęli nadawać pierwsze charakterystyczne cechy prawampirów, ponieważ to na osiedlu Ur, w miejscu zamieszkiwanym przez Sumerów, odnaleziono najwięcej artefaktów odnośnie wierzeń i demonologii oraz – jak wcześniej wspomniałam – relief Lilith z Ur. Zatem, wziąwszy pod uwagę wędrówki ludu indoeuropejskiego poprzez Indie (bogini Kali), Karpaty (wampiry), Persji (dżiny) aż po Azję Mniejszą, oznaczałoby to, że Sumerowie dotarli do Mezopotamii w momencie, gdy już zostały wykreowane pewne demoniczne postacie z wampirzymi elementami. Wiara w wampiryczne stwory została następnie przyjęta przez Babilończyków, którzy przywiązywali duże znaczenie do wróżb i rytuałów magicznych . Ważne jest, że mimo licznych badań archeologicznych, wiedza dotycząca wierzeń starożytnej Mezopotamii jest subiektywna. Do XIX wieku, jedynym źródłem informacji o Mezopotamii była wyłącznie Biblia . Istotnym jest, że dzieje Mezopotamii miały znaczący wpływ na Biblię. Takie wnioski wysunął Ebrhard Schrader, uznając, że cały Stary Testament został zapożyczony ze starożytnej Mezopotamii . Ważne dla motywu wampirycznego, ponieważ Biblia miała znaczący wpływ na jego wizerunek.


Ekshumacja i palenie zwłok osoby posądzonej o wampiryzm; litografia R.de Moraine`a
Fot. Wikimedia Commons

Celem zilustrowania przedstawionego wczesnej problemu, pozwolę wymienić kilka przykładów postaci prawampira charakterystycznych dla danych krajów, które to miały wpływ na rozwój wizerunku tego stworzenia w okresie średniowiecza. Pierwszą wampirycznym osobnikiem jest wizerunek bogini Kali. W hinduizmie jest ona postacią, która żywi się krwią ofiar i nosi na szyi naszyjnik z ludzkich zwłok albo obciętych głów . W kulturze arabskiej natomiast, występuje Dżin, pojawiający się nad zmarłym, pod pustacią dymu. Stanowi on odzwierciedlenie złego ducha, demona czy też wampira . Wbrew opowieściom z baśni tysiąca i jednej nocy, dżiny są upiorami lub demonami zrodzonymi z ognia, mordującymi i żywiącymi się krwią zmarłych. W mitologi chińskiej występuje Jiangshi – demon opętujący ludzkie zwłoki. W dosłownym tłumaczeniu: Jiangshi oznacza „sztywnego trupa ”.
Aztecy i Majowie wierzyli w camazotz, boga o głowie nietoperza. Można to wytłumaczyć tym, że największe skupisko nietoperzy wampirów znajduje się właśnie w Ameryce Południowej. W tym regionie istniały również cihuateteo, znane z mitologii Azteków jako złośliwe demony, którymi stawały się kobiety zmarłe w połogu. Straszyły one głównie dzieci . Ostatni wampir nieeuropejski to tlahuelpuchi w Ameryce Łacińskiej znany, jako bruja. W wolnym tłumaczeniu z hiszpańskiego słowo to oznacza: „czarownicę”. Bruję przedstawiano pod postacią czarownicy – wampira wysysającego krew i miała ona zdolności do przemieniania się w zwierzęta oraz posiadała moce hipnotyczne. Lubiła szczególnie żywic się krwią niemowląt, dlatego rodzice otaczali łóżka swoich pociech sznurami cebuli, czosnku oraz metalowymi przedmiotami .
W świecie starożytnym obszar europejski nawiązujący do wierzeń wampirycznych stanowiła Grecja. Pierwszym prawampirem stanowiła empuza, demon, który miał zdolności do przemiany w zwierzęta tudzież piękne dziewczyny, uwodzące mężczyzn i spijające z nich krew . Kolejnym demonem jest Lamia, której imię wiąże się etymologicznie z wyrazem „gardło”. Wielu autorów – jak Horacy w Sztuce poetyckiej – podkreśla jej nienasycony głód. Według mitu, Lamię uważano za kochankę Zeusa. Zazdrosna Hera zabiła całe jej potomstwo, a Lamia w przypływie silnego gniewu zaczęła mordować wszystkie noworodki, przez co jej twarz: „zmieniła się w maskę .” Za przodkinie wampira uznaje się również greckie syreny, przedstawiane w baśniach, jako piękne istoty o rybich ogonach. Niczym nieprzypominające mitologiczne stwory z połową ciała ptaka, ostrymi szponami . Krwiożerczą i zdradliwą naturę syreny można zauważyć w micie o Jazonie i Argonautach.
Z Grecji wyszedł najsłynniejszy mit i główny fundament wilkołactwa, mianowicie powieść o Likaonie. Jest wiele podań na temat likantropii, lecz najprostszym i najsłynniejszym jest mit o Likaonie, królu Arkadii, który wraz ze swoimi synami słynął z nieprawości i niegodziwości. Zeus chcąc to sprawdzić, przemienił się w żebraka i przybył na ucztę do króla, który podał mu mięso ludzkie. W afekcie Zeus przemienił Likaona a jego synów w wilki, aby do końca życia żywili się ludzkim mięsem .

Wampiry w dobie średniowiecza

Słowian można uznać za ojców mitu wampirzego. To oni w czasach Wielkiej Wędrówki Ludów (IV – V w. n.e.), rozpowszechnili go na całym kontynencie europejskim. W antyku rozpoczęła się ewolucja postaci wampira rozwijana aż do XVIII wieku, kiedy to literatura zapoczątkowała przemiany wampira trwające do czasów współczesnych. Wcześni Słowianie nie zostawili po sobie bogatych źródeł pisanych, jednak dali początek legendom, które w końcu rozprzestrzeniły się na całą Europę Zachodnią, a z czasem i poza jej kontynent. Lud ten wykreował typowy wizerunek wampira znany przez wieki. W słowackim i czeskim folklorze wampirycznym, największą rolę odgrywają upir i nalepsi, ożywione, gnijące ciała osób niedawno zmarłych. Według wierzeń upir i nalepsi posiadały dwa serca oraz dwie dusze . Wysysały krew ze swoich ofiar, a następnie dusiły.

Fot. Wikimedia Commons

Ponosiły odpowiedzialność za roznoszenie chorób i potrafiły zabijać jednym spojrzeniem złych oczu. Nalepsi przedstawiano jako chodzące zwłoki o bladej cerze z jasnoczerwonymi oczami, ostrymi pazurami na dłoniach i stopach, długimi i tłustymi czarnymi włosami oraz ustami pełnymi spiczastych jak igły zębów. Nakładał on całun pogrzebowy lub gnijące ubrania, w których został pochowany. Naleapsi miał nadprzyrodzoną siłę, szybkość oraz wytrzymałość, i podobnie jak upir zabijał wzrokiem. Dodatkowo mógł atakować za pomocą pazurów i zębów. Słowianie wierzyli, że jeśli dziecko urodzi się z zębami, to stanie się wampirem, a świadczyć o tym miała czerwona plama ciele . W Bułgarii zaś sądzono, iż po powrocie zza grobu, wampir zachowuje całkowitą postać zdrowego człowieka. Jego wygląd był na tyle przekonujący, że mógł prowadzić normalny tryb życia za dnia, a w nocy nękał żyjących w pobliżu . Niezwykłym aspektem bułgarskiego mitu jest przekonanie, że zmarli czterdzieści dni po śmierci odwiedzają w towarzystwie anioła stróża miejsca, w których uczestniczyli za życia. Ponadto Bułgarzy wierzyli, że po śmierci można stać się wampirem, jeśli umarło się w brutalny sposób, cierpiało na alkoholizm lub prowadziło się grzeszny żywot. Niezwykłym aspektem bułgarskich mitów o wampirach jest ustrel powstający z dzieci urodzonych w sobotę, które zmarły przed udzieleniem im chrztu. Wierzono, że ustrel, niewidzialna forma ducha, potrafi wykopać się z grobu, by pić krew zwierząt domowych i może ukrywać się między ich rogami lub tylnymi nogami. W Bośni wcieleniem wampira jest lampir, którego przede wszystkim uznawano za zwiastun zarazy. Ze względu na to, że w okresie średniowiecznym nie posiadano odpowiedniej wiedzy medycznej i leczenia chorób zakaźnych, winą za nie obarczano zwykle pierwsze choroby dotknięte zarazą. Lampir wydostawał się z grobu w postaci ohydnych, gnijących i naznaczonych chorobą zwłok, w celu roznoszenia smutku i śmierci . Postać wampira obarczono wywołaniem największej epidemii cholery, zwanej Czarną Śmiercią (XIV – XVII w.) . Ruski wampir, znany jako upyr, jest silnie powiązany z naruszeniem nakazów religijnej pobożności. Każdy, kto zasłużył na miano heretyka lub zboczył ze ścieżki wyznaczonej przez Kościół prawosławny, mógł stać się wampirem. Podobnie, jak w przypadku większości wampirów w tradycji słowiańskiej upyr obrazuje rozkładające się, ożywione ciała, które nie chcą pozostać pogrzebane . Folklor słowiański wywarł wyraźny wpływ na swoich sąsiadów granicznych. Najbardziej znanym przykładem jest Rumunia, która została nierozerwalnie związana z tradycją wampiryczną w Europie, głównie za sprawą Brama Stokera i powieści Dracula. Istnieje wiele hipotez na temat tego „czyje” są wampiry i kto tak naprawdę sprowadził je do Rumunii i reszty Europy. Wedle niektórych autorów, to Cyganie, którzy osiedlili się w Europie Wschodniej w 1400 roku, wnieśli do kultury rumuńskiej wierzenia o tych stworzeniach, które nazywają mullo . Pozwolę sobie zaproponować rozwiązanie tych spekulacji. Motywy wampiryczne pojawiły się długo przed migracją Cyganów do Europy, dlatego nie można uznawać ich za źródło tego motywu w kulturze europejskiej. Jednak to u Słowian rozwinął się wizerunek wampira, który jest nam tak dobrze znany tzn. demona wstającego z grobu żywiącego się krwią niewinnych . W kulturze rumuńskiej, występuje przypadek nieistniejący w innych częściach Europy – wampira żywego. Rumuńska specjalistka – Agnes Murgoci, przedstawia trzy rodzaje wampirów występujące w folklorze rumuńskim: żywego strigoi vii, martwego strigoi mort oraz varcolac wampira połykającego księżyc i słońce podczas zaćmienia. Termin strigoi pochodzi od słowa striga, czyli czarownica i oznacza osobę, która po śmierci staje się wampirem . W legendzie związek pomiędzy czarownicami i wampirami jest bardzo wyraźny, wampiry żywe i umarłe zbierają się nocą, by knuć przeciwko żywym. Strigoi vii , czyli żywym wampirem mógł zostać człowiek, który urodził się w owodni . Tak samo działo się z osobami nikczemnymi, które popełniły niecne czyny za życia, a w szczególności z kobietami, mającymi do czynienia z szatanem, a także z czarami . Dziecko, które umarłoby zanim zostało ochrzczone, staje się wampirem po siedmiu latach od swojej śmierci, a miejsce jego pochówku jest uważane za przeklęte. Kiedy wampir spojrzy na kobietę w ciąży, a ona nie jest uodporniona, jej dziecko staje się wampirem. Jeżeli kobieta nie je soli jej dziecko stanie się wampirem. Kiedy rodzi się siedmioro dzieci tej samej płci i siódme będzie miało mały ogonek to zostanie wampirem. Martwy człowiek staję się wampirem, jeżeli skoczy na niego kot, mężczyzna albo jeśli padnie na niego cień mężczyzny . Strigoi mort, stanowiły najgroźniejsze z rumuńskich wampirów. Powracały zza grobu, by wyssać krew ze swoich krewnych lub zwierząt, a następnie atakować innych mieszkańców wioski . Postać wampira varcolacka to nazwa wilkołaka. Rumunii wierzyli, że wilkołaki są inną odmianą wampira. Późniejsza nazwa varcolac została zastąpiona nazwą pricolili – który połykał słońce i księżyc, powodując zaćmienie. Varcolacem stawały się dzieci nieślubne i nieochrzczone lub poczęte w wigilię Bożego Narodzenia, Wielkanocy, jak i uradzeni w owe święta . Zakazywano prząść o północy bez świec, ponieważ wtedy po nici wampiry i wilkołaki dostawały się do nieba i pożerały słońce oraz księżyc. Albańczycy żyjący w południowo – wschodniej Europie, przyjęli podobne do rumuńskiego podejście do nieumarłych, zapewne również pod wpływem folkloru słowiańskiego. Podobnie jak w Rumunii, albańska shtriga posiada wiele cech wspólnych z czarownicą. Termin shtriga pochodzi od łacińskiego słowa strix, oznaczające sowę lub poczwarę. Shtriga to czarownica, która w dzień zachowuje się normalnie, natomiast w nocy przekształca się w latającego owada, takiego jak ćma lub mucha, i atakuje ofiary, by pic ich krew .
Wampiry słowiańskie z Europy Wschodniej stały się fundamentem, z którego wywodzą się wampiry germańskie, na co miały zapewne wpływ najazdy na wschodnioniemieckie tereny do w X wieku. Najbardziej znanym wcieleniem wampira w północnych Niemczech jest nachtzehrer, czyli nocny zabójca, który wracał do świata żywych, kiedy w grobie częściowo pożarł własne ciało i ubranie. Wyglądem przypominał rozkładające się ciało trupa: oczom nieszczęśników, którym zdarzyło się go spotkać, ukazywały się częściowo zjedzone dłonie i ramiona. Towarzyszyły im nierzadko ciała kobiet, zmarłych przy porodzie i pomagały wampirom napadać i pożerać żyjących. Uważano, że nachtzehrer to ożywiony trup samobójcy lub kogoś, kto zginął gwałtowną, niewyjaśnioną śmiercią. Jednak bardziej nietypową przyczyną bywało pochowanie niedawno zmarłego z imieniem przypiętym do odzieży. W południowych Niemczech jego odpowiednikiem był blustsauger, co tłumaczy się jako: krwiopijca. Kolejnym wampirem niemieckiego folkloru jest alp, który przyjmuje różne makabryczne cechy w zależności od regionu, w którym się ukazuje. Jest przedstawiany jako czarnoksiężnik, przyjmujący postać ptaka lub kota, by przeprowadzić swoje niecne uczynki, to znów jest seksualnym drapieżcą, napadającym śpiące kobiety i dziewczęta w łóżkach. Jedną z typowych umiejętności alpa jest wchodzenie do umysłu śpiącej osoby oraz wywoływanie straszliwych koszmarów, które mogą prowadzić do wybuchu konwulsji i histerii. Odmianą germańskiego alpa jest schrattl, mściwy wampir zrodzony z ciała trupa. Przegryzał się on przez swój śmiertelny całun i powstawał z grobu. Schrattl w pierwszej kolejności atakował swoich krewnych i zwierzęta gospodarskie, a następnie zaczynał nękać resztę społeczności, doprowadzając swoje ofiary do obłędu. Schrattl przypomina wampiry wschodnioeuropejskie również pod tym względem, że przypisywano mu roznoszenie chorób .
Kolejnym państwem Europejskim posiadającym w swojej mitologi wiarę w postacie wampiryczne jest Wielka Brytania. Obecnie opowieści o wampirach na wyspach koncentrują się głównie wokół wschodnioeuropejskich krwiopijców, jednak w XI i XII wieku, na wyspach brytyjskich powstała rodzima mitologia potworów. Na przykład baobhan sith to uwodzicielskie dziewczęta, które potrafiły przyjmować postać kruków lub wron, by swobodnie się przemieszczać . W swojej kobiecej postaci wabiły podróżników i myśliwych, zachęcając ich do śpiewu i tańców, aby w czasie zabawy zamordować ich, gdy niczego nie podejrzewali. Szkocki red cap to zły duch zamieszkujący opuszczone zamki i twierdze. Usiłuje on zanurzyć swój kapelusz we krwi śpiących wędrowców, aby zabarwić go na kolor czerwony .

Wiedźma hag w folklorze walijskim to żeński demon, który może przyjmować rozmaite postacie, jak na przykład młodej dziewczyny, dojrzałej matrony lub wstrętnej staruchy. Najbardziej obawiano się ostatniej, ponieważ zwiastowała ona rychłą śmierć i ruinę; często przedstawiano, jako praczkę piorącą zakrwawione ubrania w strumieniu.

Gwrach y rhibym to kolejna forma obrzydliwej staruchy, którą można napotkać na rozdrożu dróg, gdzie straszy podróżnych, lub której odbicie można przez chwilę ujrzeć w wodzie strumienia, lub jeziora. Jej lament zwiastuje nadchodzącą śmierć, przypisuje się jej też czasem napadanie na dzieci w kołyskach lub chorych przykutych do łóżek, w celu wypijania ich krwi, co prowadzi do osłabienia i śmierci ofiar.
Wampiry, które wymieniłam wcześniej, a szczególnie wampiry słowiańskie, utrzymywały swoją pozycję bardzo długo, bo aż do XIX wieku Przełom nastąpił w 1819 roku, za sprawą powieści Johna Polidoriego i jego Wampira. Powieść zainicjowała eksplozję popularności wampirów, co w rezultacie całkowicie je odmieniło.

Wampiry od XVIII w. do dzisiejszego dnia

Bogate zasoby legend i podań dały obszerny teren do popisu i stworzenia postaci wampira w nowym świetle (wampirowi w literaturze poświęcę osobny rozdział). Kilku autorów (w tym jedna autorka) modyfikuje postać wampira, dostosowując go do własnych czasów. Wampir Johna Williama Polidoriego został opublikowany w 1819 roku, w magazynie The New Monthly Magazine pod oryginalnym tytułem The Vampyre: A Tale. Historia ta narodziła się podczas jednej z wieczornych pogadanek, na których spotkali się Polidori, George Byron (Don Juan) oraz Percy Bysshe Shelly ze swoją przyszła żoną, Mary (Frankenstein). Dla rozrywki, każdy przedstawił jakaś historyjkę z motywem grozy. Mary opowiedziała o mieszkańcach miejscowości Frankenstein (obecnie Ząbkowice Śląskie) i tamtejszych okrutnych praktykach grabarzy, Polidori o kobiecie, która zamiast twarzy miała czaszkę, a Byron scharakteryzował historię o wampirze . Polidori zaczerpnął pomysł od swojego przyjaciela, nadając swojej postaci cechy Byrona. Tym sposobem, pisarz stworzył w literaturze nowy styl i wyobrażenie o krwiopijcach, które na stałe weszły do kanonu postaci „dziecka nocy”. Styl bajroniczny, który stworzył Polidori cechuje:bunt przeciwko przyjętym wzorcom kulturowo – społecznym – bohater to buntownik, charakterystyczny w literaturze romantycznej;

  • samotność, skłócenie z otoczeniem – wyalienowanie;
  • indywidualizm, okazywany na wszelkich możliwych płaszczyznach;
  • rozdarcie wewnętrzne, wieczne cierpienie;
  • dwuznaczność moralna;
  • skłonność do zemsty

Główna postać, w opowiadaniu Polidoriego to lord Ruthven, uderzająco podobny do pomysłodawcy historii, czyli do Byrona. Badacze sądzą, że cała opowieść, a nade wszystko stworzenie z Byrona głównego bohatera, to zemsta Polidoriego za domniemane okrucieństwa poety. Z początku Wampira przypisywano Byronowi, jednak poeta zaprzeczył, jakoby napisał ową powieść.
Polidori zdobył więc swoją sławę. Nie trwała ona jednak długo. W 1921 roku, Polidori popełnił samobójstwo. Powieść, która tak naprawdę miała być tylko aktem zemsty i pomysłem na zarobienie pieniędzy zainspirowała dalszą ewolucję postaci wampira. Pisząc swój tekst ze złośliwości, nie był świadom tego, że uczyni, paradoksalnie, wizerunek lorda Byrona, nieśmiertelnym. Cechy, jakie autor powieści Wampira przypisywał swojej postaci, w większości cechowały samego Byrona. Stworzył on klasyczny wizerunek wampira – arystokraty o bladej cerze, z rządzą krwi i – co za tym idzie – postać przepełnioną erotyzmem, wyrażającą się z pomocą nienaturalnych gestów. Obraz ten, stał się inspiracją dla innych pisarzy do tworzenia własnych sylwetek wampirów, jednak one jedynie odwzorowywały klasyczny portret, jaki stworzył Polidori. Dopiero jednak w połowie lat 40 XIX wieku, została zaprezentowana szerszej publiczności absolutnie nowa wizja wampira, którego wygląd i dzikość przywodziły na myśl upiory wywodzące się tradycji ludowej.


Bela Lugosi jako hrabia Dracula, kadr z filmu Dracula, 1931
Fot. Wikimedia Commons


Sir Franics Verney jest bohaterem taniej powieści grozy Varney the Vampyre: or the Feast of Blood, autorstwa James Malcolm Rymer. Wampir przedstawiony jest, jako blada wygłodzona postać, która wyciąga do ofiary rękę pozbawioną mięśni. Ma wystające zęby, wystające tak jak u niektórych dzikich zwierząt, złowrogo białe i połyskujące, podobne do kłów. Jego spojrzenie metalicznych oczu jest fascynujące dla ofiary wampira, hipnotyczne . Varney reprezentuje inny etap ewolucji wampira. W odróżnieniu od lorda Ruthvena, czerpie inspiracje z mrocznych opowieści ludowych, a jednocześnie zachowuje tradycyjne cechy przypisywane wampirowi salonowemu.
W 1872 roku, Irlandczyk Joseph Sheridan Le Fanu stworzył Carmillę, będącą częścią powieści In a Glass Darkly. Le Fanu podobnie jak Polidori, krytycznie podszedł do tematu wampira, nie tylko jeszcze bardziej eksponując erotyzm, ale na dodatek czyniąc z monstrum kobietę. Sheridan zaczerpnął wiele tematów z folkloru, ponieważ Carmilla – podobnie jak wszystkie wampiry – miała zdolność do przemieniania się w zwierzęta. Każda literacka postać ma swój historyczny wzorzec i w przypadku hrabiny Carmilli nie było inaczej. Większość źródeł nie podaje wprawdzie, na kim La Fanu mógł się wzorować, osobiście uznałam, że czerpał natchnienie z historii o Elżbiecie Batory. To Raymond McNally, profesor historii w Boston Collage, dzięki swojemu artykułowi In Search of the Lesbian Vampire: Barbara von Cilli, Le Fanu’s Carmilla and the Dragon Order, pozwolił odkryć, ignorowaną przeze mnie wcześniej, postać historyczną, czyli Barbarę Cylejską, żonę Ludwika Luxemburskiego, która została pomysłodawczynią utworzenia Zakonu Smoka
Związek miał charakter burzliwy. Ludwik nie należał do osób cnotliwych i zdradzał żonę, w czym Barbara nie pozostawała dłużna. McNally pisze, że gdy Barbara balansowała na krawędzi śmierci, użyła tajnego rytuału, opracowanego przez egipskiego maga Abramelina . Niestety, rytuał się nie udał, mimo to Barbara stała się inspiracją do stworzenia postaci hrabiny Carmilli Karnstein, jednej z najbardziej wpływowych kobiecych wampirów w literaturze i filmie. Książkowy opis burzliwych relacji pomiędzy Carmillą a Laurą ocieka seksualnymi podtekstami, co niewątpliwie musiało zszokować czytelników epoki wiktoriańskiej. Dzięki swojemu dziełu La Fanu przyczynił się do dalszej ewolucji wampira. Transylwanii, gdzie rozgrywa się akcja powieści. Jako znaczącym przykładem wampiryzmu w charakterze metafory okropności wojny . Tłem dzieła jest wojna rosyjsko – turecka tocząca się na przełomie lat 1877 – 1878, która spowodowała niezależność Rumunii od Imperium Osmańskiego, ale kosztem politycznej uległości wobec Rosji. Tytułowym kapitanem wampirem jest Boris Liakoutine, rosyjski oficer z niezbyt pochlebną reputacją. Mówi się, że oszukał śmierć kilka razy w nieprawdopodobnych okolicznościach. Liakoutine zdobył miano kapitana wampira, choć w rzeczywistości miał on status pułkownika. Jest wiele spekulacji na temat tego, czy Marie rzeczywiście odwiedziła Rumunię, czy też swoją wiedzę czerpała od bukaresztańskich koleżanek, które w 1877 roku mieszkały w Paryżu. Niezależnie od wątpliwości, jakie budzi jej hipoteczna podróż do Rumunii, Marie Nitze stworzyła dzieło znaczące i doskonale usytuowane, tak w czasie, jak przestrzeni. Intryga jej Kapitana Wampira czerpie tyleż ze świata fantazji, ile z historii współczesnej. Rosyjski okupant postrzegany został wówczas jako stwór, wysysający siły życiowe z ludu. Jako przybyły do Rumunii, cudzoziemski arystokrata, bohater wówczas jako wampirarie Nitze, stanowi brakujące ogniwo w łańcuchu wampirów szlachetnego pochodzenia od pierwszych przedstawicieli tego gatunku. Autorka stworzyła postać, która miała wywrzeć przemożny wpływ na rozwój całego gatunku, czerpiąc z nauk etnograficznych i antropologicznych .
Kolejny pisarz, swoją powieścią na zawsze umieścił postać wampira w kulturze masowej.
Bram Stoker – mężczyzna o niepozornym względzie i chorowity, interesującym się sprawami nadprzyrodzonymi i granicami śmiertelności. Pozazdrościł swoim poprzednikom sławy do tego stopnia, że jego Dracula – pozwolę użyć mocnego słowa – zmiażdżyła na rynku wampirycznym dosłownie wszystkich, chociaż sam początek kariery powieści tego nie zapowiadał.
Jeżeli chodzi o stworzenie wizerunku wampira, Stoker nie wymyślił żadnej nowej metody, tylko uczynił to samo, co jego poprzednik Polidori – użyczył swojej postaci wyglądu najlepszego przyjaciela, którego podziwiał: sir Henry Irving. O tym, co zainspirowało Irlandzkiego pisarza do napisania Draculi – teorii jest kilka. Pierwotnie książka Brama Stokera miała nosić tytuł The Undead bądź Hrabia Wampir. Stoker zmienił jednak zdanie co do tytułu, gdy znalazł niemieckie dokumenty, które traktowały o procesie wołoskiego hospodara Vlada Tepesa, zwanego też Draculą . Mówi się również, że Stoker o wampirach i Transylwanii dowiedział się od Arminiusa Vamberego, który był węgierskim orientalistą . Innym znów przykładem jest koszmar, który przyśnił się Stokerowi, został dokładnie opisany w dzienniku Jonathana Harkera. Jednak to wyprawa do miejskiej biblioteki: Museum and Subsciption Library w Whitby, zadecydowała o zmianie koncepcji dzieła i zamiany tytułu powieści na Draculę. Bram, w bibliotece, odkrył dzieło anielskiego dyplomaty Williama Wilkinsona, zatytułowane An Account of the principalities of Walachia and Moldavia . Ta historyczna postać pozwoliła Abrahamowi podjąć pracę swojego życia jednocześnie, już na zawsze, ożywiając historię krwawego władcy Wołoszczyzny. Miejscem akcji powieści stała się głównie Rumunia, a szczególnie ze względu na swoja malowniczość – Transylwania. Jak wcześniej wspominałam, Bram zapewne widział ryciny okrutnego hospodara, mimo to, cechy fizyczne postaci książkowego hrabiego zapożyczył od postaci sir Henriego Irvinga. Postawa, wdzięk i fizjonomia wielkiego aktora są widoczne w opisie straszliwego hrabiego. Możliwe również, że ognisty temperament Irvinga znalazł swoje odbicie w niebezpiecznym usposobieniu hrabiego.
Szeklerski hrabia Dracula zmienił wszystko. Ostatecznie stał się synonimem słowa „wampir”, a jego portret zapisał się w zbiorowej świadomości społeczeństwa wiktoriańskiej Anglii, a następnie całego świata. Dracula zajmuje wyjątkowe miejsce w panteonie powieści popularnych w historii i zalicza się do najczęściej adaptowanych utworów, ze względu na swój dramatyzm, cechy romansu, przerażającą obrazowość, nadnaturalne zdarzenia podteksty na temat tłumionej seksualności i polityczne aluzje do arystokracji wysysającej krew niższych klas, jak również opis ostatecznej religijnej walki dobra ze złem . Od początku XX wieku, Dracula, za sprawą Stokera, stał się szybko pierwowzorem wampira, postacią fascynującą całe pokolenia, co wkrótce zapoczątkowało pojawieniem się na ekranach pierwszego filmu. Bywały okresy wzmożonej aktywności wampirycznej, jak i jego niemal całkowitego spadku. Wszelkie zmiany jakie zachodziły, takie jak wydarzenia polityczne (wojny światowe) czy naukowe (podbój kosmosu), również miały wpływ na późniejszą kreację wizerunku tej kreatury. Jednak największy wpływ na spostrzeżenie kreacji miał niewątpliwie film. W 1922 roku, Fredricha Wilhelma Murnau i jego dzieła Nosferatu – symfonia grozy, który to miał stać się ekranizacją powieści Brama Stokera. Rolę tytułowego Nosferatu odtwarzał Max Schrecka. W Niemczech jego nazwisko stanowiło synonimem zła, niektórzy wierzyli nawet, iż jest prawdziwym wampirem. Florence Stoker, wdowa po Bramie Stokerze, wytoczyła Murnauowi proces o nielegalne wykorzystanie powieści jej męża. Proces ten wygrała, a Murnau musiał zapłacić odszkodowanie i zniszczyć wszystkie kopie. Twór jednak przetrwał, gdyż zachowało się kilka sztuk, pochodzących z nielegalnych źródeł a także z innych krajów, w których go wyświetlano. Po raz pierwszy został użyty termin nosferatu (Stoker nie używa tego synonimu w swojej powieści). Od tej pory stał się osobnym wizerunkiem wampira. Graf Orlok, tytułowy wampir, wyglądem przypominał łysego szczura. Wysoka postać z długimi palcami i wydłużonymi przednimi jedynkami stała się rozszczepieniem wizerunku krwiopijcy i został określany tylko i wyłącznie, jako nosferatu, który podobnie jak postać Draculi, wszedł w kanon masowej kultury wampirycznej.
W roku 1924 na deskach Grand Theatre, w miejscowości Derby znajdującej się w Anglii został wystawiony Dracula. Za zgodą Florence Stoker, sztukę wyreżyserował Irlandczyk Hamilton Dean, który był producentem teatralnym, dramaturgiem oraz aktorem. Krytyka zmiażdżyła sztukę, lecz publiczność piała z zachwytu, podobnie jak Florance. Pierwsze pojawienie się Draculi na scenie miało duży wpływ, ponieważ ukazał on gentlemana królewskiego rodu, obdarzonego dostatecznym urokiem, by wejść w społeczne interakcję za swoimi ofiarami, a nie jako groźny bohater powieści Stokera. Sukces jaki zyskała sztuka w oczach publiczności spowodowała, że w 1927 roku na nowojorskiej scenie Fulton Theather wystawiono ją z nieznanym dotąd węgierskim aktorem Belą Lugosim, który odegrał rolę Draculi. Kolejny sukces zaaranżował do powstania filmu pełnometrażowego w reżyserii Toda Browninga. Powiada się, że Bela Lugosi tak obsesyjnie pragnął zagrać Draculę w wersji filmowej, że służył, jako negocjator Florance Stoker o prawa producenckie przez Universal Studio. Postać wampira przeszła diametralną zmianę – pomysł, że Dracula jest pod wieloma względami istotą nadprzyrodzoną, która jednak jawi się jako uprzejmy i pełen ogłady człowiek jest o wiele bardziej przerażające, niż gdyby był nieokiełznanym, żadnym krwi potworem. Niezapomniana gra i kreacja Lugosiego w filmowej adaptacji książki na zawsze weszła do kultury oraz rozpoznawalnego obrazu tożsamości wampira. Dracula został przedstawiony jako blady arystokrata, zaczesanych mocno do tyłu włosach dając wrażenie sztuczności, bądź tłustości i długą czarną peleryną z czerwonym wewnętrznym obiciem oraz wysokim kołnierzem. Powiada się, że ostatnią przedśmiertną wolą Lugosiego było pochowanie go w filmowym stroju Draculi, którą nosił podczas grania scen .
Z wcześniejszej treści opisu, zmieniającego się wizerunku wampira, można wywnioskować, że zmieniał on wygląd i charakter celem dostosowania do danej epoki. Ludzie kształtowali swoje demony, celem przyjęcia go przez społeczeństwo. Oswajali się z nimi, unowocześniali je, aby byli im bliższymi niż dalekimi, a jednocześnie nie zatracały swojego upiornego charakteru. Jednak okres wojen i kolejne następne trzydzieści lat, spowodowały sparodiowanie majestatycznie groźnego wizerunku wampira. W tych ciężkich czasach Społeczeństwo potrzebowało odpowiedniej dawki humoru, a cóż jest lepszego niż wyśmianie kiedyś straszących nas potworów, aby przekonać umysł ludzki, że wszystko jest tylko farsą, a wampiry też mogą być zabawne.
Kolejna osobą, która przyczyniła się do ewolucji wampira to Anna Rice i jej wydany w 1976 roku Wywiad z wampirem. Używając techniki wywiadu zarejestrowanego na magnetofonowej taśmie, Anna Rice zrewolucjonizowała wizerunek wampira. Jej bohater – wampir Louis, zrzuca swój demoniczny byt, a staje się bardziej ludzki, opanowany przez te same namiętności i podlegającym tym samym słabościom. Rice powołała do życia wampira XXI wieku, dając początek nowemu, złotemu wiekowi wampiryzmu, który zaczął zataczać coraz szersze kręgi.
Wizerunek wampira stworzonego przez Rice zaczął przemijać. Powoli robiły się coraz bardziej współczesne, bardziej „ludzkie”. Zaczęły wychodzić na światło słoneczne. Piją, palą, rozmnażają się, czy są rekinami finansjery. Noszą ubrania z najnowszej kolekcji.
W 2005 roku Stephanie Meyer stworzyła Edwarda Cullena. Mormońskiego anioła o metroseksualnym usposobieniu. Granica i wizerunek wampira został na zawsze złamany – stał się niemal zapomniany. Obecny wizerunek krwiopijcy to blady, niezdecydowany i nieszczęśliwy wampir-nastolatek, który miota się w swoich skokach emocjonalnych. Postać ta jest wykreowana i dostosowana do obecnych czasów, przemian i problemów, które ze sobą niosą. To wizerunek współczesnego mężczyzny, który uosabia pragnienia większości kobiet. Dziś wampiry nie płoną od światła słonecznego, a jedynie błyszczą jak diamenty. Nie piją ludzkiej krwi tylko zwierzęcą i nazywają to „wegetarianizmem”. Wydaje się, więc, że współcześnie mroczną tajemnica postać wampira zaczęła tracić swoją barwę.
Ewolucja wampira spowodowała rozszczepienie jego wizerunku. Na jednej szali mamy współczesnego mormońskiego wampira, a na drugim dawny gotycki o arystokratycznym ubarwieniu mrocznego demona ciemności. Najlepszym podsumowaniem obecnego wizerunku wampira będzie cytat z książki Dracula Mateia Cazacu:
„Będąc początkowo wieśniakiem z Karpat, potem zaś perwersyjnym arystokratą, wampir przeszedł metamorfozę i stał się kimś w rodzaju sobowtóra, obok którego można żyć, a nawet się z nim identyfikować ”.

Dagmara Brzóska

Bibliografia:

Adamkowska H., Ludwik ze smutnej bajki, Focus Historia, nr 12/2012
Baltescu C., Nicula V., Pargaru I., Stancioiu A.F., Vladoi A.D., Transylvania – Romanian tourism Microdestination, [w:] Theoretical and Applied Economics, t. XVIII (2011), nr 5(558), str. 147-158
Baranowski B., 1981: W kręgu upiorów i wilkołaków, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź.
Belanger M., 2010: Wampir – same o sobie, Illuminatio, Warszawa.
Bielicki M., 1996: Zapomniany Świat Sumerów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Black J.,Green A, 1998: Słownik mitologii Mezopotamii. Bogowie, demony, symbole, Książnica, Katowice.
Brzóska D., 2012: Walory turystyczne Rumunii, Wrocław.
Campbell Thomson R.,1904: The Devils and Evil Spirits of Babylonia, Luzac & Co, London.
Cazacu M., 2007: Drakula, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Ciećwierz P., 2009: Synowie Kaina, córy Lilith…Rzecz o wampirach w fantasy, Fantasmagoricon, Warszawa.
Damiel J., 1986: Historia Rumunii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Davidson M.W., 1997: Co, gdzie, kiedy? Zdarzenia, które zmieniły świat, Reader’s Digest Przegląd ,Warszawa.
Dogaru M, 1994: Din heraldica Romaniei, JIF Publishing House, Brasov.
Długosz J., 1869: Kanonika krakowskiego dziejów polskich ksiąg dwanaście, tłum. K. Mecherzyński, Kraków, t. IV.
Encyklopedia Britannica, Chicago, 2014, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/88487/Cainite
Desnick R.J., 2000: Porfirie. i wsp. Interna Harrisona, Wydawnictwo Czelej, Lublin.
Dunn – Mascetti M., 2010: Świat wampirów: od Draculi do Edwarda, Prószyński Media, Warszawa
Freud S., 1998: Pisma społeczne, Wydawnictwo KR, Warszawa, t. IV, Kultura jako źródło cierpień.
Galusek Ł., Jurecki M., 2008: Rumunia, Sztuka, Kultura, Architektura ,Wydawnictwo Bosz, Olszanica.
Garlic an herb Society of America Guide, Kirtland, 2006
Gudowska – Nowak E., Anna Gagatek Demitologizacja symboli, czyli o wampirach, nanorurkach i tajemnicach porfiryn, foton 93, lato 2006
Historia o niezwyciężonym rycerzu Zygfrydzie. Ciekawe i zajmujące opowiadanie z przeszłości, [w:] „Antologia jarmarcznego romansu rycerskiego”, oprac. Jolanta Ługowska i Tadeusz Żabski, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław, 1992.
Jabłońska S., Majewski S., 2005: Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową, PZWL, Warszawa.
Janion M., 2002: Wampir: biografia symboliczna, Słowo/Obraz terytoria, Gdańsk.
Juan S., 2007: Zagadki Mózgu, GWP, Gdańsk.
Jung C.G., 1993: Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Czytelnik, Warszawa
Kałużyński Z., Raczek T., 2005: Leksykon filmowy na XXI wiek, t. 2 Ekranizacje literatury, Instytut Wydawniczy Latarnik, Michałów − Grabina.
Kant I., 1911: Krytyka praktycznego rozumu, Wydawnictwo Polskiego towarzystwa Filozoficznego, Lwów
Kant I., 2004: Metafizyczne podstawy nauki o cnocie, ANTYK, Kęty.
Karg B., Spaite A., Shutherland R., 2010: Wampiry. Historia z zimna krwią spisana, Helion, Gliwice.
Koestler A., 2002: Lunatycy. Historia zmiennych poglądów człowieka na wszechświat, Zysk i S-ka, Poznań.
Kopaliński W. 1988: Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa
Kotowicz P.N, 2011: Wampir z ulicy Zamkowej w Sanoku, Rocznik Sanocki tom X.
Konstantinos, 2012: Wampiry wśród nas. Ukryta prawda, Studio Astropsychologii, Białystok.
Kowalski P., 1998: Leksykon znaki świata – omen, przesąd, znaczenie, Wydawnictwo Naukowe PWN; Warszawa – Wrocław.
Kowalczyk J., 2005: Teoria Nieantagonistycznego Rozwoju, Zarys Ontologii, Niebyt, Wydawnictwo Jerzy Kowalczyk, Nadarzyn.
Kruszon M., 2007: Rumunia Podróże w poszukiwaniu diabła, Zysk i S-ka, Poznań.
Marszalek E, Lasy i drzewa w kulturze i wierzeniach, Panel Ekspertów „DZIEDZICTWO”
LASY I GOSPODARKA LEŚNA W KULTURZE I DZIEDZICTWIE NARODOWYM, Instytut Badawczy Leśnictwa, Sękocin Stary, 2014 http://www.npl.ibles.pl/sites/default/files/referat/referat_e.marszalek.pdf
Mayra F., 2008: An Introduction to Game Studies. Games In Culture, SAGE Publication, London
Milford M.B, Wilkinson P., 2009: Znaki i Symbole. Przewodnik Ilustrowany, National Geographic, Warszawa
Minić N., Development of „dark” tourism in contemporary society [online], http://www.doiserbia.nb.rs, [dostep: 31.05.2014], Dostępny w Internecie www.gi.sanu.ac.rs
Mircea E., 2002: Od Zalmoksisa do Czyngis Chana, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Mitologie świata, Parragon, Warszawa, 2007, red. A. Cotterell
Nieuważny A., Bohater czy psychopata, Focus Historia, 2010, nr 12.
Oxford, Wielka Historia Świata, Prehistoria, Starożytna Mezopotami, Polskie Media Amer.Com, 2006, t.1
Pasternak K., Wampir – potwor, który został człowiekiem, [w:] Przekroj, 03/2009
Pełka L.J, 1987: Polska demonologia ludowa, ISKRY, Warszawa.
Petoia E., 2004: Wampiry i Wilkołaki, źródła, historia, legendy, od antyku do współczesności, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków.
Ricoeur P., 2002: Symbolika zła, Deagostini, Warszawa.
Romanowska D., I ty możesz być wiecznie młodym wampirem, Newsweek, 2014, http://nauka.newsweek.pl/(17.05.2014)
Roux J. P., 1994: Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Znak, Kraków.
Rowland L.P., 2004: Ostra porfiria przerywana, Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław.
Ruggieri M., Pascul – Castroviejo I., Di Rocco C.,2008: Neurocutaneous Disorders Phakomatoses and Hamartoneoplastic Syndromes, Springer, Germany.
Sartre J.P, 2007:Nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej, Zielona Sowa, Kraków.
Sedillot C., 2006: ABC Alchemii, BELLONA, Warszawa.
Sharpley R., Stone R.P., 2009: The Darker Side of Travel. The Theory and Practice of Dark Tourism, Bristol.
Słownik Encyklopedyczny Historia, red. M. Czepliński, Europa, 1999.
Słownik języka polskiego, PWN, red. M. Szymczak, 1988, Warszawa, t. I
Słownik języka polskiego, PWN, red. M. Szymczak, 1989, Warszawa, t. III.
Sołtysiak A., 2003: Bogowie nocy. Motywy astralne w religiach Mezopotamii, Nomos, Kraków
Starożytne Cywilizacje, podróż przez tysiąclecia: Indoeuropejczycy, 2000, nr 110, Poznań
Starożytne Cywilizacje, podróż przez tysiąclecia: Anatolia, 2000, nr 93, Poznań
Starożytne Cywilizacje, podróż przez tysiąclecia: Trakowie, 2000, nr 38, Poznań
Starożytne Cywilizacje, podróż przez tysiąclecia: Dakowie, 2000, nr 56, Poznań
Stasiuk A., 2004: Jadąc do Babadag, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec.
Suckling N., 2010: Wampiry, Bellona, Warszawa.
Śmiałkowski K.M., 2010: Wampir. Leksykon, Wydawnictwo Pascal, Bielsko – Biała.
Tarvis C., 1999: Psychologia. Podejścia oraz koncepcje, ZYSK I S-KA, Poznań.
TEKSTY DRUGIE 1-2/2013, Wydawnictwo IBL, Warszawa, 2013.
Urbańska A., 1997:, Koncepcja mimesis Rene Girarda, [w:] Etnografia Polska, t. XLI.

Literatura piękna

Achili J., 1998: Clanbook: Giovanni, A sourcebook for Vampire the Masqurade, White Wolf Publishing, USA.
Antologia 1991: Pokój na wieży. Opowieści wampiryczne, opracowanie Markowska W., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Byron G.G., 1986: Kain. Misterium, przeł. J. Paszkowski, w: tegoż, Wybór dzieł, wybór, przedmowa, red. i przypisy J. Żuławski, t. 2, Czytelnik, Warszawa.
Charnas McKee. S.,1992: Gobelin z wampirem, Rebis, Poznań.
Chessex J., 2009:Wampir z Ropraz, W.A.B, Warszawa.
Clanbook: Setites, A sourcebook for Vampire the Masqurade, White Wolf Publishing, USA, 1995.
Crow. S, 1998: Clanbook: Brujah, A sourcebook for Vampire the Masqurade, White Wolf Publishing, USA.
Dakan R., 2000: Clanbook: Ventrue, White Wolf Publishing, USA.
Harris Ch., 2009: Martwy aż do zmroku, Wydawnictwo MAG, Warszawa.
Heining J., 2000: Calanbook: Tremere, White Wolf Publishing, USA.
Kiley. E, Kiley J., 2000: Clanbook: Gangrel, White Wolf Publishing, USA.
Kostova E., 2006: Historyk, Świat książki, Warszawa.
Martin G.R.R., 2010: Ostatni rejs Fevre Dream, Zysk i S-ka, Poznań.
Meyer S., 2005: Zmierzch, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław.
Paris, S., 2007: Krew marzeń, Świat książki, Warszawa.
Polidori J.W., 2011: Wampir, Rautha.
Rice A., 2007:Wywiad z Wampirem, Rebis, Poznań.
Sapkowski A., 1996: Chrzest Ognia, SuperNOWA, Warszawa.
Skemp E., 2000: Clanbook: Malkavian, White Wolf Publishing, USA.
Stoker B., 2011: Dracula, Vesper, Poznań.
Yarbro Ch. Q., 2009: Hotel Transylwania, Rebis, Poznań.
Wampir:Maskarada. Narracyjna gra grozy (Vampire: The Masquerade, 1992) red. R. Hatch, Warszawa, 1996.
Vampire Storyteller’s Companion (Vampire: The Masquerade Companions), White Wolf Publishing, USA, 1999.


Filmy:
Adler. G (reż), Opowieści z krypty – Orgia krwi, Stany Zjednoczone, 1996
Alfredson T. (reż), Pozwól mi wejść, Szwecja, Vivarto, 2008.
Ball A. (reż), Czysta krew serial, Stany Zjednoczone, HBO, 2008 – 2014.
Baxley C.R. (reż), Czerwona Róża, Stany Zjednoczone, Warner Home Video, 2002
Bekmabetow T. (reż), Straż Nocna (2004), Straż Dzienna (2005), Rosja, CinePix.
Bjorn Stein M.M. (reż), Underwold: Przebudzenie, Stany Zjednoczone, Screen Gems, 2012
Brooks M. (reż), Dracula – wampir bez zębów, Stany Zjednoczone, Francja, Columbia Pictures, 1995
Browning T. (reż), Dracula, Stany Zjednoczone, Universal Pictures, 1931
Coppola F.F. (reż), Dracula, Stany Zjednoczone, Columbia Pictures, 1992
Claydon P. (reż), Vampire Lesbian Killers, czyli noc krwawej żądzy, Wielka Brytania, Momentum Pictures, 2009
Del Toro G. (reż), Blade: Wieczny łowca II, Stany Zjednoczone, New Line Cinema, 2002.
Gansel D. (reż), Jesteśmy nocą, Niemcy, UIP, 2010
Goyer D.S. (reż), Blade: Mroczna trójca, Stany Zjednoczone, New Line Cinema, 2004
Haddon C., Knauf D, (reż), Dracula serial, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, NBC, 2013.
Hardwicke C. (reż), Zmierzch, Stany Zjednoczone, Summit Entertaminet, 2008.
Fisher T. (reż), Horror Draculi (1958), Narzeczona Draculi (1960), Dracula: Książę Ciemności (1966), Powrót Draculi (1968), Ukąszenie Draculi (1970), Dracula A.D 1972 (1972), Szatański plan Draculi (1973), Stany Zjednoczone, Hammer Film Productions.
Jamush J. (reż), Tylko kochankowie przeżyją, Francja, Wielka Brytania, Niemcy, Stany Zjednoczone, Cypr, Recorded Picture Company, 2014.
Jordan N. (reż), Wywiad z wampirem, Stany Zjednoczone, Geffen Pictures, 1994.
Jordan N. (reż), Byzantium, Stany Zjednoczone, Irlandia, Wielka Brytania, StudioCanal, 2012
Lussier P. (reż), Dracula 2000, Stany Zjednoczone, Dimension Films, 2000
Murnau F.W. (reż), Nosferatu – Symfonia Grozy, Niemcy, 1922.
Norrington S. (reż), Blade: Wieczny łowca, Stany Zjednoczone, New Line Cinema, 1998
Polański R. (reż), Nieustraszeni pogromcy wampirów, Wilelka Brytania – Stany Zjednoczone, Cadre Films, Filmways Pictures, 1967.
Rodriguez R. (reż), Od Zmierzchu do świtu, Stany Zjednoczone, Dimnesion Films, 1996.
Scott T. (reż), Zagadka nieśmiertelności, Wielka Brytania, Richard Sepheres, 1983.
Schumacher J. (reż), Straceni chłopcy, Stany Zjednczone, Warner Bros, 1987.
Slade D. (reż), 30 dni mroku, Stany Zjednoczone, Columbia Pictures, 2007.
Spering M, Spering P. (reż), Daybreakers. Świt, Stany Zjednoczone, Lionsgate, 2009
Tatopoulos P. (reż), Underwold: Bunt Lykanów, Stany Zjednoczone, Screen Gems, 2009.
Tokoro T. (reż), Hellsing Ultimate, Japonia, Madhouse, 2006 – 2012.
Wiseman L. (reż), Underworld (2003), Underwold: Ewolucja (2006), Stany Zjednoczone, Screen Gems.


Źródła internetowe:

A Vampyre Story, http://www.gry-online.pl/S022.asp?ID=5124 ( 17.10.2008)
Bauhaus, http://pl.wikipedia.org/wiki/Bauhaus_(zesp%C3%B3%C5%82_muzyczny) (19.01.2014)
Blue eyes – A clue to paternity, http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061023193617.htm (18.06.2014)
Castelvania Wiki: Lord of Shadows Enemies, http://castlevania.wikia.com/wiki/Category:Lords_of_Shadow_Enemies (10.10.2010)
Cradle of Filth oficjalna polska strona, http://www.cofpoland.com/ (14.06.2014)
Daybreakers – Świt – recenzja, http://paradoks.net.pl/read/17176
Dracula: Ressurection, http://www.adventuregamers.com/articles/view/25318 (01.02. 2009)
Dracula 2: Last Sanctuary, http://en.wikipedia.org/wiki/Dracula_2:The_Last_Sanctuary (12.06.2014) Dracula 3: The Path of Dragon, http://jayisgames.com/archives/2009/05/dracula_3_the_path_of_the_dragon.php (24.05.2009) Dracula 5: The Blood Legancy Review, http://www.gamezebo.com/games/dracula-5-blood-legacy/review (13.12.2013) Elżbieta Batory – legenda kontra historia, http://wiadomosci.onet.pl/prasa/elzbieta-batory-legenda-kontra-historia/t9gec (12.09.2012) Elizabeth Kostova, http://pl.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Kostova (07.02.2014) Emiel Regis, http://wiedzmin.wikia.com/wiki/Emiel_Regis (12.09.2009) Enemies, http://nosferatuthewrathofmalachi.wikia.com/wiki/Enemies (11.05.20013) Epos o Gilgameszu, http://www.pistis.pl/biblioteka/Gilgamesz.pdf Ghotic metal, http://pl.wikipedia.org/wiki/Gothic_metal (13.04.2014) Jawornik i pochówki wampiryczne, http://www.grupabieszczady.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=42&Itemid=47 (13.06.2012) Klub miłośników filmu, http://www.film.org.pl/prace/dracula.html (21.01.2006) Marzenia senne/sny, http://www.jungpoland.org/pl/slownik-jungowski/marzenie-senne-sen.html Mityczny Wrocław, http://www.wroclaw.pl/mityczny-wroclaw (02.02.2012) Nowy serial „Dracula”: Gotycki wampir w wiktoriańskiej Anglii, http://kultura.newsweek.pl/nowy-serial-dracula-gotycki-wampir-w-wiktorianskiej-anglii-newsweek,artykuly,273244,1.html Pełnia, http://www.infra.org.pl/nauka/czowiek/639-penia (12.02.2009) Pełnia księżyca ma wpływ na nasze sen, http://www.polskieradio.pl/10/481/Artykul/906298,Pelnia-ksiezyca-ma-wplyw-na-nasz-sen (08.08.2013) Razjel, http://www.bestiarium.pl/showthread.php?t=2659 (28.08.2012) Rock Gotycki, http://pl.wikipedia.org/wiki/Rock_gotycki (14.06.2014) Shakab, http://www.biblestudytools.com/lexicons/hebrew/nas/shakab.html (12.05.2013) Sny – brama do samopoznania, http://przebudzenie.net/63-sny-brama-do-samopoznania.html (18.03.2014) Tajemnica szaleństwa króla Jerzego III, http://wyborcza.pl/1,75476,2834743.html (27.07. 2005) The 15 Greatest Songs About Vampires, http://www.rollingstone.com/music/pictures/the-15-greatest-songs-about-vampires-20110624 (12.06.2014) The British Museum The 'Queen of the Night' Relief, http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/queen_of_the_night relief.aspx (25.05.2014) The Elder Scrolls Wiki:Skyrim, http://elderscrolls.wikia.com/wiki/Skyrim (15.01.2011) The Southern Vampire Mysteries, http://en.wikipedia.org/wiki/The_Southern_Vampire_Mysteries#The_Sookie_Stackhouse_Novels.27_universe (09.06.2014) Ukryte życie wampira, http://strefatajemnic.onet.pl/extra/ukryte-zycie-wampira/4cskm (22.02.2013) Wampir, http://wiedzmin.wikia.com/wiki/Wampir (11.09.2009) Wampir: Historia prawdziwa, http://www.darkplanet.pl/Wampir-historia-prawdziwa-39902.html (27.01.2010) Wampir jest w każdym z nas, http://www.rp.pl/artykul/862132.html?print=tak&p=0 (08.11.2012) Wampiry przyciągają turystów do Bułgarii, http://dziennikturystyczny.pl/2012/06/wapiry-przyciagaja-turystow-do-bulgarii/ (19.06.2012) Wampiry są wśród nas, http://www.4wymiar.pl/w-nowym-numerze/647-wampiry-sa-wsrod-nas.html?showall=&start=4 (12.10.2012) Wampiryczna melancholia, http://film.wp.pl/id,30855,title,Byzantium,film_recenzje_redakcyjne.html?ticaid=112d34 (02.08.2013) Vampire the Masquerade: Redemption Wiki, http://vtmr.wikia.com/wiki/Vampire:_The_Masquerade-_Redemption_Wiki (12.12.2010)
Vampiry – klan miłośników wampirów traktujący temat na poważnie, http://www.fotka.pl/grupa/652470/Vampiry_klan_milosnikow_wampirow_traktujacych_temat_powaznie/ (20.11.2009)
Z wizytą u wampirów, http://wiadomosci.onet.pl/prasa/z-wizyta-u-wampirow/tsd6h

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*