Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach | Recenzja

Jan Perszon, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach

Śmierć we wszystkich kulturach jest wydarzeniem tajemniczym, niejednokrotnie przerażającym. Praktycznie każda z kultur i tradycji przyjmowała podejmowała pewne kroki mające na celu oswojenie śmierci i co się z tym wiąże ułatwienie umierającemu przejścia ze świata doczesnego do tego co miało go czekać. Cała obrzędowość związana ze śmiercią zaczęła przybierać na sile i znaczeniu po upowszechnieniu się chrześcijaństwa. W ramach jednej religii chrześcijańskiej rytuały związane z obrzędami przejścia zaczęły przybierać coraz bardziej regionalny charakter. Zaczęły przybierać charakter swoistego pogrzebowego folkloru. Folkloru, który z biegiem lat i rozwojem przemysłu funeralnego zaczął zanikać.

Jednymi z bardziej specyficznych – jeśli nawet nie najbardziej charakterystycznym – lokalnych obrzędów związanych ze śmiercią, są rytuały wywodzące się z Kaszub. Temu właśnie zagadnieniu poświęcił swoją pracę ksiądz Jan Perszon. Duchowny pełni swoją posługę od 1983 roku, a od 1990 roku, kiedy to obronił doktorat z religiologii na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego zaczął stałą współpracę z tymże uniwersytetem, by po dekadzie uzyskać habilitację z teologii fundamentalnej. W 2011 roku Perszon uzyskał tytuł profesora nauk teologicznych. Głównym tematem badawczym duchownego jest pobożność i kultura ludowa Kaszubów, któremu to zagadnieniu poświęcił kilkadziesiąt książek i artykułów.

Praca Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach została po raz pierwszy wydana w 1999 roku. Dzisiaj po niespełna dwudziestu latach podjęto decyzję o ponownym wydaniu tejże monografii. Zdawać by się mogło, że ponowne wydanie pracy po tak długim czasie będzie wydaniem poprawionym bądź uzupełnionym. Nic bardziej mylnego. Autor w przedmowie do drugiego wydania tłumaczy dlaczego podjęto taką właśnie decyzję, o ponownym wydaniu pracy bez wprowadzania jakichkolwiek zmian. Otóż postęp cywilizacyjny, który doprowadził do rozwoju przemysłu funeralnego, praktycznie całkowicie unicestwił występujące lokalnie zwyczaje pomagające w przeżyciu dobrej śmierci. W ten sposób umierający został pozbawiony możliwości odchodzenia z tego świata we własnym domu wśród modlitw domowników, czy ostatnich spędzonych w nim po śmierci godzin i związanego z nimi czuwania na rzecz szpitalnej sali, gdzie niejednokrotnie odmawia mu się przywileju odejścia w zgodzie z tradycją i wiarą, by potem złożyć ciało w chłodni szpitala bądź zakładu pogrzebowego. Tak też ponowne wydanie pracy ma na celu przybliżenie mieszkańcom Kaszub, ale również innych części kraju często już zapomnianej tradycji i uzmysłowienia czytelnikom potrzeby kultywowania zwyczajów, które będąc ściśle związanymi z wyznawaną religią były dla umierającego ostatnim punktem oparcia i wsparciem w chwili śmierci.

Autor przygotowując się do powstania tej pracy przeprowadził rzetelne badania naukowe. Oparł się w nich na licznych pracach etnograficznych, z których wiele wydano jeszcze przed II wojną światową. Badania były prowadzone również w 162 miejscowościach, w których duchowny przeprowadził prawie 400 wywiadów z 534 mieszkańcami. W skład badań weszły również bezpośrednie obserwacje tak zwanych liderów pobożności podczas przygotowywania społecznych rytuałów oraz sposobu celebrowania śmierci i pogrzebu. Kolejną metodą badań było przeprowadzenie w szkołach ankiet, które miały na celu zbadanie świadomości młodzieży na temat tradycji związanych ze śmiercią i pogrzebem. Badaniami objęto również kaszubskie modlitewniki i kancjonały, które drukuje się od XIX wieku, a które są używane podczas nabożeństw związanych ze śmiercią, pustych nocy, oraz ceremonii poprzedzających pogrzeb.

Monografia została podzielona na pięć rozdziałów. W pierwszym autor prezentuje kaszubskie wierzenia eschatologiczne i poglądy na temat życia wiecznego. Omawia tutaj również szczególną rolę jaką ludowa antropologia przypisuje duszy, która zarówno za życia jak i po śmierci stanowi najważniejszy element składowy człowieka. W kolejnym rozdziale opisano praktykowaną na Kaszubach sztukę dobrej śmierci, która poprzedzona sygnałami i znakami jest celebrowana nie tyko w rodzinnej wspólnocie, ale i wiejskiej jako wydarzenie pełne dramatyzmu, wymagające pełnej celebracji dobrego umierania. Następny rozdział omawia obrzędy pogrzebowe. Autor przedstawia tutaj cały zestaw rytuałów począwszy od stwierdzenia śmierci, przez przygotowanie i ubranie ciała, zabezpieczenie przed potencjalną groźbą wampiryzmu, nabożeństwa różańcowe, czuwanie pustej nocy, aż do złożenia ciała w grobie i stypę. Opisane przez autora zwyczaje ukazują całe bogactwo kaszubskiej tradycji i wierzeń, które przechowywane przez nieliczną grupę liderów ulegają stopniowemu zatarciu i zapomnieniu. Czwarty rozdział poświęcony został występującym cyklicznie w roku liturgicznym obrzędom związanym z pamięcią o zmarłych. Ostatni z rozdziałów omawia natomiast tempo i zakres zmian zachodzących w pobożności pogrzebowej i zaduszkowej na Kaszubach. Zestawiono tutaj również różnice w poglądach starszej i młodszej grupy ludności lokalnej na temat śmierci.

Prezentowana przez Perszona monografia nie jest pracą stricte historyczną, ale bardziej kulturoznawczą i etnograficzną. Poruszona przez autora tematyka jest powszechnie uznawana jako pewnego rodzaju tabu, nawet w dzisiejszych czasach kiedy medycyna i styl życia starają się nas oswoić z tym co nieuniknione i niezrozumiałe. Autor omawiając problem śmierci porusza niezwykle ważną rolę tradycji, która pomaga nam nie tyle oswoić się z tym co nieuchronne, ale bardziej za pomocą tradycji i wypracowanych przez nią zwyczajów i rytuałów przygotować na to co spotka nas i naszych najbliższych. Jest to również praca, która pozwala poznać regionalną tradycję i zwyczaje, o których przez postęp cywilizacyjny coraz częściej zapominamy, nie tylko na Kaszubach, ale również na Śląsku, Warmii, czy w innych częściach kraju.

Wydawnictwo: Bernardinum

Ocena recenzenta: 5/6

Łukasz Nowok

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*