O crux, ave spes unica – historia relikwii Krzyża Świętego

W cieniu Siedmiu Wzgórz

Odnalezienie trzech krzyży - Pierro della Francesa Fot: Wikimedia Commons
Odnalezienie trzech krzyży – Pierro della Francesa
Fot: Wikimedia Commons

Stosunkowo najmniej burzliwe dzieje spotkały część rzymską relikwii. Święta Helena umieściła ją bowiem w jednej z komnat swojego pałacu Sessorium, którą przerobiono na kaplicę. Po śmierci Heleny cesarz przekazał go Kościołowi i budynek został przebudowany jako Bazylika Świętego Krzyża z Jerozolimy. Relikwie znajdowały się w tzw. kaplicy św. Heleny aż do roku 1570, gdy to z powodu wilgoci zostały przeniesione na piętro. Odtąd co roku w Wielki Piątek wierni byli błogosławieni relikwiami z balkonu. Kolejna zmiana w umiejscowieniu relikwii nastąpiła za pontyfikatu Urbana VIII, gdy papież przeniósł ją w 1629 r. do bazyliki św. Piotra i umieścił ją w podtrzymującej kopułę kolumnie św. Heleny. Do dzisiaj w bazylice w relikwiarzu z 1803 r. przechowywane są zaledwie 3 fragmenty krzyża, ze względu na to, że również papieże mieli w zwyczaju przekazywać fragmenty relikwii różnym wspólnotom i osobom.

Kult relikwii Krzyża Świętego oraz kwestia ich autentyczności

Wielki kult jakim chrześcijanie otaczali fragmenty Świętego Krzyża w wielu miejscach na świecie sprawiał, że dla ich przechowywania tworzono z wykorzystaniem kamieni szlachetnych pięknie zdobione relikwiarze oraz stauroteki. Wystarczy tu wymienić chociażby staurotekę z Floreffe, ze skarbca katedry w Limburgu, krzyż cesarzowej Ireny, krzyż cesarza Konstantyna , duży krzyż z Maastricht czy mały krzyż Konstantyna. Relikwie krzyża dzięki praktyce obdarowywania przez papieży, patriarchów i władców trafiły do wielu miejsc w Europie i w Polsce, m.in. do klasztoru Św. Krzyża w Scheyer, klasztoru w Wienerwaldzie, bazyliki w Strzelnie czy Lublina, gdzie w 1991 r. największą w Polsce relikwię skradziono. Kult Krzyża Świętego doprowadził również do powstawania wielu, stanowiących często wybitne dzieła sztuki i architekrtury, dróg krzyżowych i tzw. kalwarii, które odwzorowywać miały przebieg jerozolimskiej Via Dolorosa. Pierwsza z nich powstała w pobliżu Kordoby w XV w. z inicjatywy bł. Alwerusa, zaś do najbardziej znanych Polakom kalwarii zaliczyć należy Kalwarię Zebrzydowską, Kodeńską, Wileńską czy Pacławską.

Fasada Bazyliki Świętego Krzyża z Jerozolimy w Rzymie Fot:  Wikimedia Commons
Fasada Bazyliki Świętego Krzyża z Jerozolimy w Rzymie
Fot: Wikimedia Commons

Towarzyszące wędrówkom kawałków krzyża nadużycia wywoływały już w średniowieczu sceptycyzm Kościoła, którego wyrazem był wydany podczas IV soboru laterańskiego w 1215 r. zakaz handlu relikwiami. W XIII w. Europa została bowiem wręcz zalana falą relikwii zrabowanych z Konstantynopola. Łamanie powyższego zakazu spowodowało, że”w obiegu” pojawiały się fałszywe relikwie, co sprzyjało nieraz krytyce kultu relikwii i Kościoła oraz podważanie autentyczności relikwii Krzyża Świętego zarówno co do poszczególnych fragmentów, jak i co do całości. Słynną krytykę tychże relikwii miał wygłosić Erazm z Rotterdamu twierdząc, że ze wszystkich przechowywanych fragmentów uznawanych za kawałek Świętego Krzyża można by wybudować statek, podobnie twierdził w XVI w. Jan Kalwin twierdząc, że można by z nich wznieść dom. Prawdziwość powyższych twierdzeń postanowił zbadać w II poł. XIX w. Charles Rohault de Fleury. Wyniki jego badań opublikowane w 1870 r. pokazują, ze szacunkowo cały krzyż miał objętość ok. 36 rys. cm³, z kolei przechowywane w kościołach świata relikwie krzyża zajmują jedynie 4 tys cm³. Ponadto należy pamiętać, że pośród tej ilości znajdują się również tzw. relikwie wtórne (uznane za relikwie ze względu na styczność z prawdziwą relikwią) oraz relikwie fałszywe. Jeśli nawet przyznanym rację M. Hessemanowi, który twierdzi, że św. Helena odkryła jedynie patibulum Krzyża Świętego, to i tak wówczas na podstawie odnalezionej w 326 r., a przechowywanej w Watykanie poprzecznej belki, będącej tzw. „części krzyża dobrego łotra”, możemy przyjąć że objętość samego patibulum to zaledwie 9,9 tys. cm³. Co do samej oceny autentyczności poszczególnych relikwii należy kierować się dwiema przesłankami. Po pierwsze, czy dany fragment jest wykonany z tego samego drzewa, co Krzyż Prawdziwy, tj z sosny czarnej (pinus nigra). Po drugiej należy sprawdzić, czy dana relikwia posiada udokumentowane pochodzenia z jednego z 3 centrów, z których Relikowskie te zostały rozprowadzone na cały świat, tj. z Jerozolimy, Konstantynopola lub Rzymu.


Bibliografia:

Carroll W. H.,
Historia chrześcijaństwa. Tom I. Narodziny chrześcijaństwa, Wrocław 2009.

Daniel-Rops H., Dzieje Chrystusa, Warszawa 2015.

Górny G., J. Rosikoń, Świadkowie tajemnicy : śledztwo w sprawie relikwii Chrystusowych, Warszawa 2012.

Hessemann M., Milczący świadkowie Golgoty. Fascynująca historia relikwii męki Chrystusa, Kraków 2006.
Krzyż, pod red. E. Kasaniuk, Lublin 2011.

Loupan V., A. Noël, Śledztwo w sprawie śmierci Jezusa, Kraków 2010.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*