Poalej Syjon-Hitachdut w powojennej Polsce

Syjonistyczno-Socjalistyczna Partia Robotnicza Poalej Syjon-Hitachdut w powojennej Polsce. Przyczynek do badań nad lewicą syjonistyczną w pierwszych latach powojennej Polski (1944/45-1949/50)

Syjonizm to ruch polityczny, który powstał w drugiej połowie XIX w. Zmierzał on m.in. do stworzenia w ówczesnej Palestynie narodowej siedziby dla Żydów. W powojennej Polsce istniała Syjonistyczno-Socjalistyczna Partia Robotnicza Poalej Syjon-Hitachdut.

Na rozwój syjonizmu miały wpływ co najmniej dwie przesłanki. Jedną z nich był zapoczątkowany w drugiej połowie XVIII w. na terenie ówczesnej I Rzeszy ruch oświecenia żydowskiego, tj. haskala. Drugą przesłanką był zapoczątkowany we Francji w 1791 r. ruch przyznawania Żydom tych samych praw i obowiązków, co reszcie obywateli. Dzięki wyżej wspomnianym wydarzeniom w społeczności europejskich Żydów zaczęły rozwijać się nowe idee związane m.in. z liberalizmem, ruchem narodowym czy socjalizmem.

W skrócie:

  1. Dow Ber Borochow i budowa lewicowej wizji syjonizmu
  2. Żydowskie życie polityczne w pierwszych latach powojennej Polski (1944/45-1949/50)
  3. Wydarzenia na żydowskiej scenie politycznej w Polsce w 1947 r.
  4. Przedstawiciele Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut a realia powojennego świata
  5. Wygaszenie żydowskiego życia politycznego

Dow Ber Borochow i budowa lewicowej wizji syjonizmu

Twórcą lewicowego odłamu syjonizmu, tj. żydowskiego ruchu odrodzenia narodowego, był Dow Ber Borochow. Urodził się w 1881 r. w Złotonoszy, w ówczesnej Rosji carskiej. Borochow samodzielnie studiował filozofię, historię, a także nauki przyrodnicze W latach 1900-1901 należał do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, z której odszedł, ponieważ w programie tego stronnictwa nie znalazł odpowiedzi dotyczących kwestii żydowskiej.

Następnie zaczął współtworzyć podstawy ruchu poalejsyjonistycznego. W latach 1910-1914 Borochow mieszkał w Wiedniu. Po wybuchu I wojny światowej opuścił Austro-Węgry i trafił do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W sierpniu 1917 r. Borochow powrócił do Rosji. Uczestniczył w Zjeździe Narodowości w Kijowie, który miał miejsce we wrześniu 1917 r. Pod koniec tego samego roku zmarł na zapalenie płuc.

Dow Ber Borochow

Borochow starał się łączyć walkę o poprawę losu robotników z pragnieniem odtworzenia państwa żydowskiego. Był zwolennikiem idei walki klas i materializmu historycznego (materialistycznego pojmowania dziejów). Uważał, że w krajach diaspory żydowscy robotnicy zajmowali się zazwyczaj podstawowymi, czyli najniższymi szczeblami produkcji.

Twierdził, że ekonomiczna struktura żydowskiej diaspory przypominała odwróconą piramidę, w której brakowało robotników i rolników. W jego ocenie tylko powstanie państwa żydowskiego mogło doprowadzić do pokonania problemów, które stały przed społecznością Żydów. Pierwsze ośrodki zwolenników robotniczej wersji syjonizmu zaczęły powstawać pod wpływem idei Borochowa w ówczesnej Rosji carskiej. Do 1906 r. powstały ośrodki m.in.: w Warszawie, Odessie oraz Wilnie.

W 1906 r. po zjeździe syjonistycznym oficjalnie zainaugurowano powstanie partii Poalej Syjon (PS). Latem 1920 r. doszło w PS do rozłamu. Kwestią sporną było przystąpienie partii do III Międzynarodówki. W wyniku konfliktu powstały dwie partie – Poalej Syjon Prawica (PS Prawica) i Poalej Syjon Lewica (PS Lewica).

Zajrzyj też tutaj: Działalność syjonistów-rewizjonistów w Polsce w latach 1944/1945-1950

PS Prawica reprezentowała syjonistyczną socjaldemokrację, optowała za świecką wizją syjonizmu i za powstaniem w ówczesnej Palestynie socjalistycznego państwa żydowskiego.

PS Lewica, będąca konkurencją wobec PS Prawicy, reprezentowała marksistowską wizję syjonizmu. Jej przedstawiciele promowali wizję powstania w ówczesnej Palestynie jednego, dwunarodowego państwa. Aktywiści PS Lewicy uważali, że poza granicami przyszłego państwa żydowsko-arabskiego będzie istnieć diaspora. Szanowali też, w przeciwieństwie do innych syjonistów, dorobek kulturowy języka jidysz, który miał mieć podobną wartość, co hebrajski.

Żydowskie życie polityczne w pierwszych latach powojennej Polski (1944/45-1949/50)

W pierwszych tygodniach po zakończeniu działań wojennych na ziemiach polskich zaczęły odtwarzać struktury partie żydowskie, które funkcjonowały w okresie Polski międzywojennej. Należy je podzielić na te, które działały w sposób legalny lub nielegalny i ze względu na ich stosunek do syjonizmu.

Wśród partii syjonistycznych działających legalnie można wymienić:

  • Mizrachii, religijna centroprawica,
  • Ichud, reprezentujący liberalno-demokratyczne centrum,
  • Hitachdut, partia umiarkowanie centro-lewicowa,
  • Poalej Syjon Prawicę, reprezentującą socjalistyczną wizję syjonizmu,
  • Haszomer Hacair, czyli ruch szomrowy, radykalnie socjalistyczny,
  • Poalej Syjon Lewicę, która reprezentowała marksistowską wizję syjonizmu.

Zwolennicy Włodzimierza Żabotyńskiego, jako jedyni przedstawiciele syjonizmu nie działali w powojennej Polsce w sposób legalny. Było o spowodowane tym, że prawicowi syjoniści byli przez ówcześnie rządzących utożsamiani z tzw. „żydowskim faszyzmem”.

Na żydowskiej scenie politycznej istniały też partie, które sprzeciwiały się syjonizmowi. Wśród nich była:

  • Frakcja Polskiej Partii Robotniczej przy CKŻP. Jej członkowie reprezentowali żydowskich zwolenników zmian, które zaszły w Polsce po 1944/45 r.,
  • lewicowy Bund (Socjalistyczny Powszechny Żydowski Związek Robotniczy).

Istniały też dwie partie działające w sposób nielegalny, które stały w opozycji do syjonizmu:

  • Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne, które odwoływało się do dorobku folkistów. Przedstawiciele tej partii reprezentowali świecką centroprawicę związaną z kulturą języka jidysz.
  • członkowie odwołujący się do tradycji Agudas Isroel (Związek Izraela). Partia ta reprezentowała prawicowych religijnych ortodoksów.

Wydarzenia na żydowskiej scenie politycznej w Polsce w 1947 r.

W 1947 r. na żydowskiej scenie politycznej doszło do dwóch znaczących zmian. W październiku doszło do zjednoczenia PS Prawicy i PS Lewicy w jedną partię o nazwie Zjednoczona Partia Żydowska Poalej Syjon. W swoim programie partia ta opierała się na sojuszu między Żydami a Arabami, roli kibuców tj. kolektywów rolnych w gospodarce Izraela oraz jak najlepszych relacjach między państwem żydowskim a krajami będącymi w orbicie wpływów komunistycznej Rosji.

Członkowie Poalej Syjon-Lewica oddziału Szydłowiec (1934)

Podczas gdy tworzył się sojusz stronnictw poalejsyjonistycznych, w szeregach PS Prawicy doszło do rozłamu. Niewielka część działaczy partii, tacy jak: Leon Szeftel oraz Józef Sack, niechętni sojuszowi z PS Lewicą odeszli z partii i połączyli się z Hitachdut, tworząc 17 lipca 1947 r. Syjonistyczno-Socjalistyczną Partię Robotniczą Poalej Syjon-Hitachdut (S-SPRPS-H).

Można przypuszczać, że rozłam był też spowodowany tym, że PS Lewica (tak jak ruch szomrowy) uważała, że to komunistyczna Rosja i kraje od niej uzależnione są siłą, z którą syjoniści (a przynajmniej ich znaczna część) powinni wiązać nadzieje na powstanie i rozwój państwa żydowskiego.

To stanowisko stało w kontrze do wizji polityki międzynarodowej lansowanej przez część aktywistów PS Prawicy i Hitachdut, którzy wskazywali na konieczność poprawnych relacji ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej oraz krajami Europy Zachodniej.

Przedstawiciele Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut a realia powojennego świata

Członkowie S-SPRPS-H z dużą uwagą obserwowali sytuację w ówczesnej Palestynie i dyskusje na polu międzynarodowym dotyczące przyszłości tej części Bliskiego Wschodu. Aktywiści partii postulowali zniesienie zapisów „Białej Księgi” wydanej w 1939 r., która przekreślała możliwość powstania państwa żydowskiego.

Wskazywali też na konieczność powołania międzynarodowej kontroli sytuacji na ziemiach na zachód od rzeki Jordan. W tej komisji mieli zasiadać przedstawiciele komunistycznej Rosji oraz Wielkiej Brytanii (Anglii). Aktywiści partii, mając nadzieję na powstanie w Palestynie jednego państwa, podawali w wątpliwość program ogłoszony w maju 1942 r. podczas konferencji syjonistycznej w Baltimore w Nowym Yorku.

Uważali, że program ten może doprowadzić do niekorzystnego dla Żydów podziału Palestyny. Z szczególną niechęcią przedstawiciele sojuszu Hitachdut z częścią PS Prawicy oceniali działalność Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie.

W oczach tego stronnictwa władze w Londynie prowadziły politykę, która miała być ukierunkowana na pogorszenie relacji żydowsko-arabskich. Członkowie S-SPRPS-H, wierząc w pokojowe współistnienie Żydów i Arabów palestyńskich w jednym państwie, wskazywali na postacie działające na rzecz zbliżenia obydwu narodów.

Jednocześnie potępiali antyżydowsko nastawionych Arabów, zwłaszcza Al Hadżdża Muhammada Amina al-Husajniego (1895-1974), który w latach 1921-1948 pełnił funkcję wielkiego muftiego Jerozolimy. Podczas II wojny światowej był hitlerowskim kolaborantem.

Przedstawiciele sojuszu Hitachdut z częścią PS Prawicy dokonywali ocen innych partii syjonistycznych. Z pewną krytyką występowali przeciwko centro-lewicowej partii syjonistycznej Mapaj. Zarzucali jej brak kooperacji z innymi lewicowymi ugrupowaniami przy jednoczesnej współpracy z religijnymi syjonistami.

W ferworze rywalizacji politycznej sympatycy S-SPRPS-H oskarżali syjonistów-rewizjonistów o reprezentowanie tzw. „żydowskiego” faszyzmu. Członkowie S-SPRPS-H, działając na rzecz odbudowy państwa żydowskiego, dostrzegali niebezpieczeństwo jakim miała być prawica syjonistyczna, której członkowie negowali dorobek Żydów w krajach rozproszenia, tj. diaspory. Członkowie S-SPRPS-H odnosili się też do partii będących w opozycji do syjonizmu. Dotyczyło to zwłaszcza Bundu, który był krytykowany za lansowanie idei pozostania Żydów w krajach rozproszenia.

Aktywiści S-SPRPS-H korzystnie oceniali sytuację w powojennej Polsce. Pozytywnie odnosili się m.in. do spraw gospodarczych. Wskazywali przy tym na reformę rolną (1944 r.) i nacjonalizację przemysłu (1946 r.). Jednocześnie potępiali antykomunistyczną opozycję.

Wskazywali przy tym na odmienną sytuację w Czechosłowacji, w której społeczeństwo miało wspólnie działać na rzecz odbudowy ojczyzny ze zniszczeń wojennych. Sympatycy sojuszu Hitachdut z częścią PS Prawicy z szacunkiem odnosili się do tych Żydów, którzy uczestniczyli w antyhitlerowskim ruchu oporu. Ze szczególną uwagą wskazywali na bohaterstwo członków Żydowskiej Organizacji Bojowej, która powstała w drugiej połowie 1942 r. w getcie warszawskim.

Jednocześnie aktywiści S-SPRPS-H pomijali istnienie w getcie warszawskim Żydowskiego Związku Wojskowego.

Wygaszenie żydowskiego życia politycznego

Koniec żydowskiego (w tym syjonistycznego) życia politycznego przypada na okres od 1948 r. do pierwszych tygodni 1950 r. Wśród powodów tej sytuacji można wymienić postępującą stalinizację Polski i antysemicką nagonkę mającą miejsce w Rosji i krajach będących w komunistycznej strefie wpływów. Dodatkowo w wyniku emigracji trwającej od września 1949 r. do lutego 1951 r. liczba Żydów mieszkających w Polsce zmniejszyła się do 75-80 tys. osób. Na przełomie 1949/1950 urzędnicy MAP zdecydowali o likwidacji wszystkich żydowskich ugrupowań politycznych. Pod koniec października 1950 r. CKŻP został przekształcony w Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce.

Dominik Flisiak


Bibliografia

Adelson J., W Polsce zwanej ludową [w:] Najnowsze dzieje Żydów w Polsce. W zarysie (do 1950 roku), pod red. J. Tomaszewskiego, Warszawa 1993, s. 387-477.

Aleksiun N., Dokąd dalej? Ruch syjonistyczny w Polsce (1944-1950), Warszawa 2002.

Beinin J., Was the Red Flag Flying There? Marxist Politics and the Arab-Israeli Conflict in Egypt and Israel 1948-1965, University of California Press 1990.

Flisiak D., Wybrane materiały ideologiczne i propagandowe Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut. Przyczynek do badań nad lewicą syjonistyczną w pierwszych latach powojennej Polski (1944/45-1949/50), Chrzan 2021.

Grabski A., Centralny Komitet Żydów w Polsce (1944-1950). Historia polityczna, Warszawa 2015.

Grabski A., Działalność komunistów wśród Żydów w Polsce (1944-1949), Warszawa 2004.

Grajek S., Po wojnie i co dalej. Żydzi w Polsce, w latach 1945-1949, tłum. A. Klugman, Warszawa 2003.

Merhav P., The Israeli Left. History, Problems, Documents, San Diego-New York 1980.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

*