Początki broni pancernej: czołgi brytyjskie

Mark IV

W porównaniu do udoskonaleń wprowadzonych do Mark II i III zmiany konstrukcyjne zastosowane, w Mark IV były olbrzymie. Choć pancerz wciąż osiągał jedynie 12 mm grubości, to został lepiej rozlokowany. Zmianie uległa budowa sponsonów. Nowy kształt oznaczał łatwiejszy transport kolejowy. We wcześniejszych wersjach należało zdemontować armatę. Dotychczasowe działo 6-cio funtowe L/40 zastąpiono krótszym L/23. Poprawiono wentylacje przedziału bojowego. Opancerzony zbiornik na paliwo został umieszczony z tyłu, poza pomieszczeniem dla ludzi. Zwiększyło to znacznie bezpieczeństwo przeciwpożarowe. Polepszono efektywność włazów ewakuacyjnych. Wybudowano łącznie 1220 sztuk Mark IV. W liczbie tej znalazło się 420 męskich, 592 żeńskich oraz 205 tendrów. Większość z nich została wyprodukowana przez Metropolitan Carriage Wagon & Finance Co. Firma wypuściła 820 egzemplarzy. Chrzest bojowy Mark IV przeszły w lipcu 1916 roku. Stworzyły główną siłę uderzeniową w bitwie pod Cambrai, pierwszym wielkim natarciu pancernym w I wojnie światowej3.

Istniała pewna modyfikacja czołgów tego typu. Były to Mark IV Tadpole (kijanka). Pojazdy tego rodzaju posiadały znacznie wydłużony tył. Wariacja ta miała na celu zwiększenie możliwości pokonywania przeszkód. Szybko okazało się jednak, że jest to nietrafiony pomysł. Dzięki wydłużeniu tyłu powstała dodatkowa przestrzeń pomiędzy gąsienicami. W miejscu tym umieszczano na specjalnej platformie 6-cio calowy moździerz.

Mark V

Mark V
Mark V

Wielkim mankamentem czołgów Mark I-IV był układ sterowniczy. Maszyna potrzebowała 4 ludzi do kierowania. W gronie tym znajdował się dowódca, który miał hamować. W marcu 1917 przedstawiono serię projektów mających rozwiązać problem. Czołgi Mark IV były już wówczas w produkcji. Nowe rozwiązania zastosowano więc w typie Mark V. Ostatecznie zastosowano lepszy silnik, pozwalający osiągnąć prędkość rzędu 7,5 km/godz. Nowy układ kierowniczy był obsługiwany jedynie przez kierowcę czołgu. Nieznacznie zwiększono pancerz. Zainstalowano również wieżę obserwacyjną dla dowódcy. Karabinami maszynowymi była broń Hotchkissa, posiadające lepsze chłodzenie niż używane dotąd karabiny Lewisa. W 1918 wyprodukowano po 200 męskich i żeńskich egzemplarzy Mark V4.

Czołg średni Whippet

Wykorzystanie czołgów w 1916 roku okazało się na tyle obiecujące, że powstały pomysły użycia nowej broni nie tylko do przełamywania umocnień okopowych, ale również do działań za liniami wroga. W tym przypadku broń pancerna miała współdziałać z kawalerią. Połączone rodzaje broni miały, po przełamaniu linii wroga, działać na jego tyłach.

Mark A Whippet
Mark A Whippet

Celem było przede wszystkim wyeliminowanie niemieckiej artylerii ciężkiej. Wielkim mankamentem w tym planie była prędkość Mark I-V, wynosząca zaledwie 6-7,5 km/godzinę. W październiku 1916 postanowiono stworzyć zupełnie nową maszynę. W lutym następnego roku miały miejsce pierwsze próby, a w grudniu rozpoczęto produkcję seryjną nowych czołgów nazwanych Mark A „Whippet”. Konstruktorem został William Trittom. Od jego nazwiska Whippeta nazywano również The Trotton Chaser. Nowy czołg ze względu na pośpiech w projektowaniu czerpał niektóre rozwiązania ze starszych konstrukcji. Układ jezdny był wzorowany na Little Willie. Wieża, w prototypie ruchoma, ostatecznie zamontowana na stałe, pochodziła od samochodów pancernych Austin. Pomimo korzystania z gotowych rozwiązań, czołg miał też szereg rozwiązań innowacyjnych. Przedział napędowy został zlokalizowany z przodu pojazdu. Przed silnikiem umieszczono opancerzony zbiornik na paliwo. Przedział bojowy mieścił 3-4 członków załogi (nadliczbowym żołnierzem był dodatkowy strzelec). Uzbrojenie stanowiły wyłącznie ckm w liczbie 4 produkcji Hitchkissa. Masa pojazdu dochodziła do 14 ton. Czołg osiągał prędkość blisko 15 km/h. Po modyfikacjach polegających na zmianie silnika osiągnięto szybkość 45 km/h! Wielkim mankamentem był układ sterujący. Był on na tyle skomplikowany, że załogi często zatrzymywały pojazd i dopiero wtedy skręcały.

Chrzest bojowy czołgów średnich miał miejsce w marcu 1918 roku. W większej ilości zostały użyte dopiero pod Amiens, w sierpniu tego roku. Okazało się, że w boju sprawdzają się dobrze. Współdziałanie z kawalerią było jednak nieefektywne. W dogodnych warunkach kawaleria pozostawiała w tyle czołgi, by po napotkaniu oporu czekać na pancernych kolegów. Z kolei w trudnym terenie to kawalerzyści pozostawali w tyle5.

Niezrealizowane projekty

Sukces, jaki odniosła broń pancerna skłonił projektantów do opracowania nowych projektów czołgów. W większości były to modyfikacje Mark V. Zaprojektowano Mark VI, wyposażony w ckm strzelający spomiędzy gąsienic. Ciekawym pomysłem był projekt Mark VIII. Konstrukcja miała być bardzo długa (wzorowana na TadpoleI). Podyktowane to było obawą przed tym, że Niemcy poszerzą swoje okopy i zaczną budować większe rowy przeciwczołgowe. Masa całkowita Mart VIII dochodziłaby do 50 ton. Duża długość oznaczała, że pojazd musiałby być transportowany w częściach. Dopiero przed bitwą miałby być składany6.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że pierwsze czołgi cierpiały na szereg mankamentów technicznych i były często zawodne. Pomimo niedociągnięć stanowiły jednak potężną siłę uderzeniową. Wraz z rozwojem taktyki wykorzystania pojazdów opancerzonych rosło znaczenie broni pancernej na polu bitwy.

Kamil Domagała

Bibliografia:

Centek J., Somma 1916, Warszawa 2011.

Chwalba A., Samobójstwo Europy. Wielka Wojna 1914 – 1918, Kraków 2014.

Fletcher D., Mark I, Oxford 2004.

Fletcher D., Mark V, Oxford 2011.

Fletcher D., Medium Mark A Whippet, Oxford 2014.

Wiest A., Historia I wojny światowej. Front zachodni 1917 – 1918, Poznań 2010.

Strony internetowe

http://www.landships.info/landships/tank_articles.html#. Dostęp 16 VII 2016.

Przypisy:

1 J. Centek, Somma 1916, Warszawa 2011, s, 41 – 43.

2 Tamże, s. 43 – 44.

3 Szerzej o bitwie w: A. Wiest, Historia I wojny światowej. Front zachodni 1917 – 1918, Poznań 2010, s. 107 – 110.

4 D. Fletcher, Mark V, Oxford 2011, s. 4 – 40.

5 D. Fletcher, Medium Mark A Whippet, Oxford 2014, s. 5-20.

6 http://www.landships.info/landships/tank_articles.html#. Dostęp: 16 VII 2016.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*