„Pokłon pokłon dla hetmana, dziś miłościwego pana” – elekcja Jana Sobieskiego

Elekcja czy wojskowy zamach stanu?

Sobieski zaczął wprowadzać w życie swój misterny plan. Wojska przyprowadzone przez marszałka zaczęły podchodzić pod Warszawę i obsadzać mosty pontonowe na Wiśle. 18 maja wojska Sobieskiego potopiły promy na rzece i obsadziły arsenał. Dzięki tym działaniom hetman zneutralizował zagrożenie ze strony Paców i podległego im wojska litewskiego. Sobieski stawał się zatem panem sytuacji, ponieważ prócz odcięcia Litwinów zajął arsenał, z którego kontrolował drogę z Zamku Królewskiego na pole elekcyjne. Jako marszałek Sobieski nie wpuścił także do miasta prywatnych pocztów magnackich.

Gdy 19 maja Litwini chcieli złożyć w mieście protestacje przeciwko wyborowi „Piasta”, ich oczom ukazały się gotowe do boju wojska koronne. Tymczasem na polu „w cywilu” znalazło się wielu podkomendnych i towarzyszy broni hetmana wielkiego koronnego. Jego kandydaturę oficjalnie zgłosił wojewoda ruski Stanisław Jan Jabłonowski, komiliton i przyjaciel Sobieskiego. Spotkało się to z dużym entuzjazmem szlachty województwa ruskiego, gdzie Sobieski miał duże zaplecze w postaci klienteli wojskowej. Wielu zwolenników Sobieskiego znalazło się także wśród innych województw, oni także stosowali formę nacisku na obradujących. Gdy wśród elektorów odczytywano nazwiska innych kandydatów, wówczas sobieszczykowie wołali moriantur, czyli śmierć. Gdy odczytywano nazwisko marszałka wówczas, krzyczeli Vivat!. Na polu elekcyjnym zaczęła panować dość niezręczna atmosfera. Panowie szlachta widzieli, że Warszawa otoczona jest przez „straż marszałkowską”, widzieli również, że zwolennicy Sobieskiego otwarcie „podpowiadają”, na kogo głosować. Wybór był więc przesądzony.

21 maja przyjaciel Sobieskiego, bp krakowski Andrzej Trzebicki wykrzyknął gromkie Vivat Ioannes III Rex! Tak też marszałek i hetman wielki Jan Sobieski stał się królem Janem III. Najwięcej zwolenników Sobieski miał w województwie ruskim, Z. Hundert wskazał, że na 79 podpisów elektorów z tegoż województwa 31 złożyli wojskowi związani z osobą hetmana.

Jan III Sobieski
Fot. Wikimedia Commons

W powszechnej świadomości (głównie za sprawą Z. Wójcika) dominuje pogląd, że Sobieski zawdzięcza koronę błyskotliwemu zwycięstwu pod Chocimiem. Daje się również słyszeć głosy, że na elekcję hetmana mocno wpłynęła jego żona – Maria Kazimiera. W świetle nowszych badań widać jednak, iż są to tezy błędne. Po pierwsze – zwycięstwo Sobieskiego nie było bezpośrednio związane z bitwą pod Chocimiem, po drugie nie widać tutaj większego wpływu Marii Kazimiery, po trzecie Sobieski najprawdopodobniej od samego początku widział na tronie polsko-litewskim siebie, a nie Kondeusza, którego popierał tylko iluzorycznie. Dlaczego zatem Sobieski zwyciężył? Był to efekt polityki kadrowej i pozycji budowanej w wojsku nieprzerwanie od 1667 roku. O ile w 1669 roku Sobieski przegrał, ponieważ nie był jeszcze dostatecznie potężny, a szlachta zbyt zdeterminowana, by wybrać Korybuta, o tyle w 1674 sytuacja była zgoła inna. W ciągu 5 lat, jakie upłynęły od elekcji do elekcji, Sobieski jeszcze bardziej zwiększył swoje wpływy w wojsku, stosując umiejętną politykę kadrową oraz rozbudowując liczną klientelę wojskową. Hetman zdobył również autorytet podczas kampanii wojennych z lat 1671, 1672 i 1673. Żołnierze byli ślepo oddani Sobieskiemu nie tylko ze względów ekonomicznych – kochali hetmana, bo wiedzieli, że jest wybitnym wodzem i rozumie sprawy wojska (których do końca nie rozumiał dwór w czasach panowania Michała I). Oczywiście Sobieski miał również dużo szczęścia. W odpowiednim momencie bowiem doszło do dezintegracji fakcji austriackiej czy rzucenia na pole elekcyjne francuskich pieniędzy.

Z. Hundert wskazuje, że elekcja Sobieskiego nosiła znamiona wojskowego zamachu stanu. Istotnie, ingerencja wojska w sprawy elekcji, w zasadzie od początku sejmu konwokacyjnego jest aż zanadto widoczna. Od samego początku wojskowi z inspiracji Sobieskiego jasno wskazywali, jakie cechy powinien mieć przyszły monarcha. Sam Sobieski jako marszałek wielki koronny doskonale wykorzystał swe prerogatywy, by przyprowadzić jednostki armii koronnej jako straż marszałkowską i obsadzić najważniejsze punkty w Warszawie, godząc tym samym w Paców kontrolujących wojsko litewskie i wywierając nacisk na szlachcie. Dużą rolę odegrali przybyli po cywilnemu oficerowie, którzy agitowali na rzecz hetmana, obchodząc przy tym uchwały konwokacji, która zakazywała udziału wojska w elekcji. Działania Sobieskiego od samego początku bezkrólewia były zatem bardzo przemyślane i spójne. To pokazuje także, że hetman nie był tak słabym politykiem, jak próbuje się go przedstawić. Słaby polityk nie wykorzystałby tak przemyślanie prerogatyw wynikających z dzierżenia dwóch najpotężniejszych urzędów w państwie. Słaby polityk nie wykorzystałby tak dobrze koniunktury, jaka się wytworzyła. Sobieski elekcję roku 1674 rozegrał jednak tak jak bitwę z Osmanami czy Tatarami – z właściwą sobie gracją, zmysłem najlepszego taktyka i energią świetnego wodza.

Jakub Jędrzejski

Bibliografia:

Bobiatyński K., Michał Kazimierz Pac. Wojewoda wileński, hetman wielki litewski, Warszawa 2008

Hundert Z., Między buławą a tronem. Wojsko koronne w walce stronnictwa malkontentów z ugrupowaniem dworskim w latach 1669-1673, Oświęcim 2019

Hundert Z., Patronat wojskowy Jana Sobieskiego w latach 1667-1696. Rola, znaczenie, postulaty badawcze,[w:] Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne, Studia o Janie III Sobieskim i jego polityce, Zeszyt 2, 146 (9), s. 481-495

Hundert Z., Wojsko koronne a elekcja 1674 roku, [w:] Wokół wolnych elekcji w państwie polsko-litewskim XVI-XVIII wieku. O znaczeniu idei wyboru – między prawami a obowiązkami, Katowice 2016, s. 308-322.

Korzon T., Dola i niedola Jana Sobieskiego t.III, Poznań 2005

Przyboś A., Michał Korybut-Wiśniowiecki (1640-1673). Kraków 2007

Wagner M., Wojna polsko-turecka 1672-1676 t. II, Zabrze 2010

Woliński J., Z dziejów wojen i polityki w dobie Sobieskiego, Warszawa 1960

Wójcik Z., Jan III Sobieski (1629-1696), Warszawa 1983

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*