Polityczna i militarna aktywność pospolitego ruszenia w czasach panowania Stefana Batorego

Nie był to jednak czas na fetowanie zwycięstwa. Groźba hekatomby zawisła nad Inflantami i Litwą, i teraz jej trzeba było dać opór. Jeszcze w lipcu, stojąc pod Gdańskiem, Batory wykazywał zatroskanie o los wojny na północnym-wschodzie. Nie znając postanowień z Wołkowyska, zalecał Litwinom pospolite ruszenie i podatki na zaciągi. Narzekał zaś, że nie może pozyskać podatków z Korony. W jego listach z tamtego okresu uwidacznia się wyraźna niechęć do wypraw szlacheckich[17]. Tłumaczy to, dlaczego nie zwołał expeditio generalis[18],nawet gdy zachodziła taka potrzeba, tylko w razie absolutnej konieczności odwoływał się do expeditio particularis[19].

Sytuacja w Inflantach pogarszała się z dnia na dzień. Pozostające tam oddziały wojskowe błagały o pomoc[20]. Nawet stojąc pod Gdańskiem monarcha usiłował zapewnić północnym krańcom swego państwa wsparcie. Zalecał współdziałanie zwaśnionych Mikołaja Radziwiłła i Jana Chodkiewicza[21] oraz Aleksandra Połubińskiego z księciem Kettlerem. Doradzał swoim wojewodom wprowadzanie w błąd nieprzyjaciela, a nawet improwizację w walce. Jako doświadczony wódz zapewne rozumiał, jak ciężko wojować, kiedy skarbiec świeci pustkami. Dlatego sugerował pozbywanie się niemieckich najemników i zastępowanie ich litewską piechotą, znacznie tańszą w utrzymaniu.

Niestety letnie dni roku 1577 nie były szczęśliwe dla mieszkańców Inflant. W II połowie sierpnia nasiliły się mordy i gwałty na ludności cywilnej, którymi tak ochoczo szafowała armia moskiewska. Niekiedy zdarzało się, że Inflantczycy podejmowali próby obrony. Niestety ich pospolite ruszenie zwykle okazywało się za słabe i uciekało z pola bitwy po kilku harcach z Moskalami. Bywało też tak, że mieszczanie z obleganych miast poddawali się Magnusowi Inflanckiemu[22].

Warto powtórzyć, że Stefan Batory zlecił prowadzenie działań wojennych Mikołajowi „Rudemu” Radziwiłłowi. Niestety hetman wielki litewski wzbraniał się przed wykonaniem kontrnatarcia lub dywersji na ziemiach Księstwa Moskiewskiego.

Mikołaj „Rudy” Radziwiłł – hetman wielki litewski, jeden z magnatów, których pozycja znacząco wzrosła pod skrzydłami Batorego

Skromne siły litewskie nie były zdolne do podjęcia ofensywy. W tym czasie zbierało się już pospolite ruszenie Wielkiego Księstwa, ale jego potencjalni wodzowie byli przekonani o jego znikomej wartości i nadmiernym rozpolitykowaniu. Będziem jeszcze chcieli gadać o wolności, a pewnie z dzień, jeśli nie więcej, kogo mielibyśmy słychać – zauważył Radziwiłł, krytykując litewskie expeditio generalis[23]. Wyprawa ta zbierała się niesamowicie opieszale. Dopiero pod koniec września w Rakiszkach, wyznaczonym miejscu koncentracji zebrało się około 18 tys. pospolitaków, wspieranych przez poczty magnackie. Kiedy „armia” ta osiągnęła zdolność operacyjną, Iwan IV zamknął się w Pskowie i tam oczekiwał na polskie siły. Nie zaryzykował walnej rozprawy w polu świadom, że nawet skromne siły litewskie mogą ją wygrać. Tak potężnej twierdzy jak Psków, Litwini zdobyć nie mogli[24]. W ogóle sami wojny z Moskalami prowadzić nie mogli, dlatego w październiku, po ugodzie z Gdańskiem, Batory zamierzał przerzucić armię koronną przez Prusy Książęce, na teren działań wojennych. Doskonale zdawał sobie sprawę ze słabości swoich sił – szczególnie niedostatku piechoty – co skłoniło go do rozpoczęcia negocjacji z Iwanem IV. Dyplomacja miała jednak zyskać tylko na czasie, potrzebnym do rozbudowy armii, gdyż jednocześnie król nakazał prowadzenie wojny podjazdowej i dywersję na spornych terytoriach. Przyniosła ona spore efekty, gdyż Polacy i Litwini wykazali się sporą finezją i sprawnością w walce. Ponadto ich oddziały – złożone głównie z lekkiej jazdy, także tej pochodzącej z chorągwi pospolitego ruszenia – były zwrotne i ruchliwe, co skutecznie blokowało kontrataki Moskali. Pod ciosami nacierających sił Rzeczypospolitej padły między innymi Kieś i Dyneburg[25].

Artykuł składa się z więcej niż jednej strony. Poniżej znajdziesz numerację stron.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*