Polityczna i militarna aktywność pospolitego ruszenia w czasach panowania Stefana Batorego

Podsumowanie

Stosunek króla Stefana do spraw pospolitego ruszenia wart jest podsumowania, ponieważ sprawę tę historycy uznali za pewien przełom w funkcjonowaniu formacji. Batory zastał „armię szlachecką” w kiepskim stanie i bez realnych zdolności bojowych. Z grona tego należy wyłączyć tylko wyprawy ziem ruskich, które były notorycznie nękane przez najazdy tatarskie, wskutek czego tamtejsze ekspedycje dorównywały wartością regularnej armii, a nieraz nawet ją przewyższały. Reszta Korony, niezagrożona inwazją na wpół dzikich „gości” z Krymu, zamieszkana była przez rozpolitykowanych, ale nie bitnych panów braci.

Dlatego pospolite ruszenie wymagało reformy. Właśnie tego trudnego zadania podjął się Stefan Batory. Kiedy takie zmiany okazały się niemożliwe, monarcha porzucił współpracę z tą specyficzną szlachecką formacją. Upadł pogląd, że to właśnie pospolite ruszenie winno być trzonem armii Rzeczypospolitej, czego dowiodły kampanie z lat 1579-1582, które odbyły się z nikłym udziałem pospolitaków. Konieczne było zatem zwiększenie etatu sił zaciężnych, co umożliwiła niezwykła hojność kolejnych sejmów. Pomocą nie do odrzucenia okazali się też magnaci, którzy dysponowali wielkimi prywatnymi armiami i niejednokrotnie oferowali swe usługi. Dzięki specjalistycznej polityce, prowadzonej przez dwór, wzrosło także znaczenie i udział w etacie „ludu ognistego” i artylerii. Reformy batoriańskie były zatem konieczne w budowie silnej armii.

Jan Zamoyski – magnat, który najbardziej skorzystał na współpracy z Batorym. Był on głównym doradcą monarchy, kanclerzem wielkim i hetmanem wielkim koronnym. Często nazywa się go też „trybunem szlacheckim”, gdyż reprezentował interesy tego stanu jak nikt inny, czasem nawet przeciwstawiając się jego bogatszej warstwie, czyli magnaterii. Stanowisko Zamoyskiego wobec pospolitego ruszenia idealnie pokrywało się ze zdaniem króla.

Okres dość dobrej koniunktury w rozwoju Rzeczypospolitej Obojga Narodów przerwała nagła śmierć Stefana Batorego w Wilnie, 12 grudnia 1586 roku. Wieść o tragedii zaskoczyła wszystkich w Koronie i na Litwie. Jeden z najbliższych współpracowników nieżyjącego władcy, Jan Zamoyski, który sprawował już funkcje hetmana wielkiego i kanclerza wielkiego koronnego, rozpoczął delikatny acz stanowczy marsz po „pierwsze skrzypce” polityki wewnętrznej. Stało się oczywiste, iż to wokół niego będą rozgrywać się kluczowe wydarzenia dyplomatyczne przyszłej elekcji i na swój sposób rzeczywiście stał się on „pierwszym wśród równych” obywateli Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Za nim też podążały masy szlacheckie tworzące pospolite ruszenie i trend ten utrzymał się aż do jego śmierci.

Bibliografia:

Źródła:

Akta metryki koronnej, co ważniejsze z czasów Stefana Batorego1576-1586, [w:] Źródła dziejowe, t. 11, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1882.

Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 1: 1572-1620, wyd. S. Kutrzeba, Kraków 1932.

Sprawy wojenne króla Stefana Batorego. Dyjaryjusze, Relacyje, Listy i Akta z lat 1576-1586, wyd. X. I. Polkowski, Kraków 1887.

Volumina legum, t. 2, 3, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1859.

Żółkiewski S., Początek i progres wojny moskiewskiej, Gdańsk 2001.

Opracowania:

Augustyniak U., Historia Polski 1572-1795, Warszawa 2008.

Bardach J., Leśnodorski B., Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2005.

Besala J., Stanisław Żółkiewski, Warszawa 1988.

Besala J., Stefan Batory, Kraków 2001.

Grzybowski S., Dzieje Polski i Litwy, Kraków 2000.

Grzybowski S., Jan Zamoyski, Warszawa 1994.

Grzybowski S., Król i kanclerz, Kraków 1988.

Kupisz D., Połock 1579, Warszawa 2003.

Kupisz D., Psków 1581-1582, Warszawa 2006.

Kupisz D., Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572-1717, Lublin 2008.

Markiewicz M., Historia Polski 1492-1795, Kraków 2009.

Olejnik K., Stefan Batory 1533-1586, Warszawa 1988.

Siuta D., Polityczna aktywność szlachty polskiej w czasie elekcji Henryka Walezego i Stefana Batorego, online: https://historykon.pl/nowe/polityczna-aktywnosc-szlachty-koronnej-w-czasie-elekcji-henryka-walezego-i-stefana-batorego/ [dostęp: 21.03.2020 r.].

Wisner H., Polska rzeczą pospolitą szlachecką 1454-1764, Warszawa 1965.

Wyczański A., Szlachta polska XVI wieku, Warszawa 2001.

Przypisy:

[1] Warto przeczytać: D. Siuta, Polityczna aktywność szlachty polskiej w czasie elekcji Henryka Walezego i Stefana Batorego, online: https://historykon.pl/nowe/polityczna-aktywnosc-szlachty-koronnej-w-czasie-elekcji-henryka-walezego-i-stefana-batorego/ [dostęp: 21.03.2020 r.].

[2] Volumina legum, t. II, s. 147; K. Olejnik, Stefan Batory 1533-1586, Warszawa 1988, s.61.

[3] Zważywszy na fakt, że w pobliskiej Lanckoronie Olbrachta Łaskiego stała niemiecka załoga, konflikt wydawał się nad wyraz realny.

[4] J. Besala, Stefan Batory, Kraków 2001, s. 136.

[5] J. Uchański, jako zwolennik Maksymiliana II nie dopuszczał możliwości koronowania innego kandydata. Zacięcie sprzeciwiał się Batoremu i dopiero konstytucja sejmowa z dnia 25 IV 1576 roku odebrała mu przywilej koronacyjny i nadała go drugiemu pod względem starszeństwa biskupowi Stanisławowi Karnkowskiemu. Zob.: J. Besala, Stefan Batory, s. 140.

[6] K. Olejnik, dz. cyt., s. 65.

[7] J. Besala, dz. cyt., s. 174.

[8] Dokument składający się z 68 artykułów, pochodzący z czasów Zygmunta Augusta, który podporządkowywał Gdańsk królowi Rzeczypospolitej. Zwiększał on rolę monarchy kosztem senatu miejskiego, a temu pierwszemu nadawał potężne przywileje. Co ciekawe dokument ten włączał załogę miasta w struktury wojskowe Rzeczypospolitej, co zmuszało gdańszczan do wspierania wypraw wojennych, organizowanych przez króla. Czynił go także najwyższym sędzią miasta. De facto Statuty Karnkowskiego zrównywały Gdańsk z innymi miastami Korony i Litwy.

[9] Tamże, s. 175.

[10] K. Olejnik, dz. cyt., s.83.

[11] VL, t. 2, s. 176.

[12] J. Besala, Stefan Batory, s. 205-206.

[13] Tamże, s.185-186.

[14] Jan Zborowski (…) do króla Stefana, Tczew. 18 kwietnia 1577, w: Sprawy wojenne króla Stefana Batorego. Dyjaryjusze, Relacyje, Listy i Akta z lat 1576-1586, wyd. X.I. Polkowski, Kraków 1887, s. 76-77; K. Olejnik, dz. cyt., s.90; J. Wimmer, T. Nowak, Historia oręża polskiego 963-1795, Warszawa 1981, s.306-309.

[15] Pobór na obronę granic od Moskwy i Tatarów przez Stany Litewskie w Wołkowysku uchwalony, w: Sprawy wojenne króla Stefana…, s. 83-85.

[16] J. Besala, dz. cyt.,, s. 213.

[17] List króla Stefana do Mikołaja Radziwiłła Wojewody Wileńskiego, z obozu u Głowy. 27 lipca 1577, w: Sprawy wojenne króla Stefana …,s. 86-87. Mikołaj Radziwiłł, który w historii zapisał się, jako „Rudy” 25 lipca 1577 roku został mianowany hetmanem wielkim litewskim, z misją opóźnienia walnego starcia z Iwanem i prowadzenia działań wywiadowczych.

[18] Wyprawa generalna pospolitego ruszenia z wszystkich terenów Korony.

[19][19] Wyprawa wojenna pospolitego ruszenia, zwoływanego tylko z jednego lub kilku ziem bądź powiatów.

[20] List Aleksandra Połubińskiego do Stanów Litewskich. Wolmar, 8 sierpnia 1577, w: Sprawy wojenne króla Stefana…, s.88-89.

[21] List Mikołaja Radziwiłła do Jana Chodkiewicza kasztelana wileńskiego. Wilno, 8 sierpnia 1577, w: Sprawy wojenne króla Stefana…, s. 90.

[22] Magnus był królewiczem duńskim i księciem Holsztynu. W historiografii polskiej bardziej znany jest jako biskup Kurlandii i samozwańczy „król Inflant”, feudalnego państewka wydartego przez Iwana Groźnego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jego „królestwo” obejmowało kilka zameczków inflanckich. Sam Magnus był raczej „ubogim pijanicą, jak nazywał go Zygmunt August. W wojnie o Inflanty wsparł Iwana IV, któremu zawdzięczał przecież swój tytuł.

[23] List Mikołaja Radziwiłła do Jana Chodkiewicza kasztelana wileńskiego. Z Rakiszek 27 sierpnia 1577, w: Sprawy wojenne króla Stefana…, s. 95.

[24] J. Besala, dz. cyt., s. 225.

[25] Tamże, s. 226; D. Kupisz, Połock 1579, Warszawa 2003, s. 76.

[26] J. Wimmer, T. Nowak, dz. cyt., s.322.

[27] D. Kupisz, dz. cyt., s. 80-82.

[28] J. Besala, dz. cyt. s.234.

[29] VL, t. 2, s. 182-185.

[30] K. Olejnik, dz. cyt., s.118.

[31] VL, t. 2, s. 191.

[32] Niech za przykład posłużą Olbracht Łaski i Jan Kostka.

[33] J. Besala, Stefan Batory, s. 242.

[34] Jako, że tematem rozważań ma być tylko pospolite ruszenie koronne, więc nie poświęcam nadmiernej uwagi wyprawom litewskim, choć w niektórych miejscach ich rolę należy odnotować. W trzech kampaniach Batorego z lat 1579-1582 tylko litewskie expeditio particularis wzięło udział w działaniach operacyjnych. Znacząco sprzyjał temu sojusz z Chanatem Krymskim, który zapewniał spokój na południowo- wschodnich granicach Wielkiego Księstwa. Zob. K. Olejnik, dz. cyt., s. 147.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*