Polityka Stanów zjednoczonych wobec Polski w okresie rządów Johna F. Kennedy’ego | Recenzja

Jakub Tyszkiewicz, Polityka Stanów zjednoczonych wobec Polski w okresie rządów Johna F. Kennedy’ego, Wrocław, 2011.

Stosunki bilateralne między Stanami Zjednoczonymi a Polską Rzeczpospolitą Ludową za czasów zimnej wojny należą do historii najnowszej obu państw. W zależności od sytuacji międzynarodowej ulegały one zmianom. W całym przekroju zimnej wojny widać ściślejszą współpracę, jak i rozluźnienie stosunków między tymi państwami. Dopiero rok 1989 i upadek rządu komunistycznego w Polsce przyniósł całkowitą normalizację relacji Warszawa-Waszyngton. Problematyka polityki USA wobec krajów satelickich ZSRR ma bardzo szeroki zakres. Prawie pół wieku walki między Stanami Zjednoczonymi a ZSRR o wpływy na świecie sprawiły, że tematyka ta stała się obszernym działem w historii.

Mimo niewielkiego upływu czasu od zmiany ustroju w sowieckiej Rosji i państwach uzależnionych, co za tym idzie normalizacji stosunków wschód-zachód, zgromadzono i rozbudowano dość szerokie podłoże naukowe, badające zależności między tymi podmiotami. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec krajów wschodniej Europy jest dosyć dokładnie opisywana i analizowana zwłaszcza przez historyków amerykańskich, jak i liczne grono historyków z krajów postkomunistycznych. Należy pamiętać, że ciągły rozwój badań nad tym okresem zawdzięcza się licznym czynnikom, które nastąpiły po zakończeniu zimnej wojny. Głównym z nich jest udostępnienie archiwaliów rządowych, które niegdyś były tajne. Ponadto proces cyfryzacji zbiorów pozwolił na bardziej szczegółowe i szybsze dokonywanie kwerendy. Otwarcie granic natomiast umożliwiło lokalnym historykom analizowanie źródeł zagranicznych. Kontakty dyplomatyczne na linii Waszyngton-Warszawa wpisują się po części w prace badaczy amerykańskich, którzy zajmują się stosunkami między USA a blokiem państw komunistycznych. Czołowymi prekursorami zajmującymi się tym zagadnieniem są Bennett Kovring i Robert F. Byrnes. W swoich pracach pt The Myth of Liberation: East-Central Europe in U.S. Diplomacy and Politics Since 1941 oraz U.S. Policy toward Eastern Europe and Soviet Union. Selected Essays, 1956-1988, autorzy niestety nie skupiają się na stosunkach z Polską. Bliższy zarys bilateralnych stosunków między Polską a USA ukazuje nam Debra Allen w swojej pracy Other-neisse line. The United States, Poland and Germany in the Cold War, oraz polscy badacze tego zagadnienia – Andrzej Mania i Zbigniew Brzeziński. Badania poparte ścisłą kwerendą w archiwach rządowych USA, jak i dobrym warsztatem naukowym sprawiły, że publikacje tych autorów są podstawą jeżeli chodzi o prace naukowe z tej dziedziny. Analizując stan badań nad tym okresem warto też wspomnieć o pracy Longina Pastusiaka pt.: 400 lat stosunków polsko-amerykańskich (1608-2008), w której znalazł się rozdział dotyczących stosunków polsko-amerykańskich w czasie zimniej wojny.

Do grona badaczy tego zagadnienia dołączył prof. Jakub Tyszkiewicz, autor recenzowanej książki. Od 2001 roku zajmuje się on działalnością naukową, śledząc zagadnienia związane z historią stosunków między Stanami Zjednoczonymi a Polską w okresie zimnej wojny. W skład jego bogatego dorobku naukowego związanego z tym tematem wchodzi również wiele artykułów oraz licznych odczytów m.in. na University of Massachussets i Okland University. Zasługą Jakuba Tyszkiewicza są też publikacje na temat stosunków między USA a PRL. Jego pierwsza poważniejsza praca analizująca to zagadnienie to książka pt. Otwarte okno w żelaznej kurtynie. Polityka administracji prezydenta Eisenhowera wobec Polski (październik 1956-styczeń 1961), w której autor opisuje cały wymiar polityki rządu Stanów Zjednoczonych wobec Polski po tzw. odwilży związanej ze zmianami personalnymi w rządzie i objęciu przez Władysława Gomułkę urzędu I sekretarza KC PZPR. Temat ten znalazł kontynuację w 2011 r., czyli 8 lat później, w formie kolejnej publikacji tego samego autora pt. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Polski w okresie rządów Johna F. Kennedy’ego. Jakub Tyszkiewicz porusza w tej książce problematykę stosunków między Polską a USA w tzw. okresie przejściowym. Lata 1961-1963 przynoszą ochłodzenie relacji między wschodem a zachodem z powodu wydarzeń takich jak kryzys kubański, czy wojna w Wietnamie. Publikacja ta ma charakter prekursorski, gdyż całościowe ujęcie problematyki polityki USA wobec PRL w latach prezydentury Kennedy’ego nie było dotychczas prezentowane w literaturze polskiej ani amerykańskiej. Można jednak doszukać się podobieństwa w stawianiu pytań badawczych i pewnych konkluzji w sprawie Polskiej między pracami Jakuba Tyszkiewicza a Andrzeja Mani, autora książki pt. Bridge building. Polityka USA wobec Europy Wschodniej w latach 1961-1968, do której Tyszkiewicz wielokrotnie się odwoływał w swojej pracy. Należy też wspomnieć, iż Andrzej Mania zgodził się być głównym recenzentem tej książki.

Praca ta została podzielona na pięć rozdziałów. Autor w każdym z nich opisuje odrębny aspekt polityki zagranicznej USA. Wyróżnić można m.in. kontakty na płaszczyźnie politycznej, stanowisko rządu USA wobec wzajemnych stosunków PRL a RFN oraz granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, stosunków handlowych i pomocy ekonomicznej, polityki administracyjnej i wreszcie aspektów kulturowych jak pomoc humanitarna i udział USA w Targach Poznańskich. Ponadto oprócz wstępu, zakończenia i bibliografii, znaleźć można w tej publikacji podsumowanie całego toku badań, które opisane jest w języku angielskim. Praca ta jest napisana bardzo przystępnym językiem. Styl i kompozycja sprawiają, że cała problematyka poruszana w tej książce jest łatwa do odebrania przez czytelnika. Każde odwołanie do innego opracowania lub źródła opatrzone jest przypisem i odpowiednim komentarzem.

Jakub Tyszkiewicz badając problematykę stosunków między USA a Polską, sporządził wnikliwą analizę źródłową oraz szczegółową kwerendę. Głównym materiałem źródłowym, bez którego przedstawienie całościowego obrazu koncepcji polityki Waszyngtonu wobec Polski nie byłoby możliwe, były archiwalia Departamentu Stanu, zgromadzone w National Archives II pod nazwą Record Group 59. Wnikliwej analizie poddano również korespondencję między rządem a ambasadą w Warszawie. Autor wykorzystał także niedawno co odtajnione archiwa zespołu Country Director for Eastern Europe oraz akta Office of Eastern Europe Affairs. Pozwoliło to na bardziej szczegółowe nakreślenie stosunków między tymi państwami na tle politycznym i ekonomicznym. Podstawę źródłową dopełniły dokumenty Policy Planning Staff. Jest to bardzo ważne źródło w tej książce, gdyż dzięki niemu, autor nakreślił koncepcję polityki rządu USA wobec PRL. Umożliwia to czytelnikowi zaznajomienie się ze stosunkiem Departamentu Stanu wobec sytuacji w państwach Układu Warszawskiego. Archiwa Policy Planning Staff ukazują wytyczne w prowadzeniu zabiegów dyplomatycznych przez USA zgodnie z doktryną Trumana o powstrzymywaniu ekspansji komunizmu na dalsze obszary. Dodatkowe informacje przyniosły materiały wytworzone przez placówki dyplomatyczne i konsularne. Istotne uzupełnienie kwerendy stanowią opracowania źródłowe i materiały dostępne w bibliotece prezydenckiej Johna F. Kennedy’ego w Bostonie. Umożliwiły one szerszą analizę wpływu na politykę zagraniczną USA, wydarzeń takich jak kryzys kubański czy laotański. Autor odpowiednio podchodząc do sprawy, przeanalizował nie tylko archiwalia dotyczące stosunków między USA a Polską, ale także materiały związane z relacjami między Waszyngtonem a rządem RFN w Bonn, czy Kremlem. Cenne informacje dotyczące stosunku Ameryki do granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, można było uzyskać dzięki analizie zmikrofilmowanego zespołu The Berlin Crisis 1958-1962 dokonanej w National Security Archives przy Uniwersytecie George’a Washingtona w Waszyngtonie. Mimo obszernego materiału ukazującego relacje między USA a ZSRR, autor nie poświęcił zbyt dużo miejsca w swojej pracy na stanowisko Moskwy wobec stosunków między Polską, a Stanami Zjednoczonymi. Analiza tego aspektu pozwoliłaby na bardziej szczegółowe przedstawienie sytuacji międzynarodowej, jak i wnikliwszą argumentację niektórych działań politycznych USA i Polski, które jak wiadomo, musiały się liczyć ze stanowiskiem rządu komunistycznego w Rosji.

Jakub Tyszkiewicz dokonując kwerendy źródeł, dotarł do materiałów, które do tej pory były zupełnie niewykorzystane. Są to archiwalia z zmikrofilmowanej kolekcji ambasadora USA w PRL Johna M. Cabota. Pisany ręcznie dziennik, jak i korespondencja prywatna i urzędowa, okazały się pomocne w zrekonstruowaniu różnic koncepcji kierowania polityką na linii Waszyngton-Warszawa. Bardzo szeroki zakres prowadzenia kwerendy na terenie Stanów Zjednoczonych uzupełniony został dokumentami z Biblioteki Kongresu i Dwight D. Eisenhower Library w Abilenie, które pozwoliły na opracowanie zagadnienia od strony propagandowej.

Bibliografia oparta na licznych źródłach amerykańskich, dała spore możliwości w przedstawieniu problematyki postępowania rządu USA w sprawie Polskiej. Uzupełnienie pracy naukowej o źródła z polskich archiwów, nakreśliło obraz współpracy i wzajemnych stosunków obu państw. Podstawą analizy źródłowej tego zagadnienia, z punktu widzenia strony polskiej, są dokumenty Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Komitetu Centralnego PZPR. Autor w swojej książce zaznacza, że istniejące braki w rządowej dokumentacji sprawiają, iż odtworzenie polskich przemyśleń dotyczących różnych wymiarów kontaktów politycznych nie jest do końca możliwe. Niewiele nowego materiału przyniosła także kwerenda akt Służby Bezpieczeństwa, która prowadziła inwigilację amerykańskich ambasadorów.

Mimo sporej ilości zebranych źródeł pisanych, Jakub Tyszkiewicz wzbogacił też swoją pracę wywiadami i zeznaniami osób związanych z prezydentem Kennedym. W mniejszym stopniu autor opiera się na prasie. Mimo tak szeroko przeprowadzonej kwerendy źródłowej, zastanawiający może być fakt zawarcia znikomej ilości artykułów prasowych w bibliografii. Z wyjątkiem kilku informacji zaczerpniętych z New York Timesa, autor nie powołuje się praktycznie ani na prasę amerykańską ani na polską.

Ujęcie polityki USA wobec Polski w książce Jakuba Tyszkiewicza jest dogłębnie przeanalizowane. Wnikliwe przedstawienie tego zagadnienia sprawia, że autor całkowicie wyczerpuje temat. Specyfika stosunków politycznych między tymi podmiotami jest ukazana zarówno z punktu widzenia strony polskiej, jak i amerykańskiej. Otoczką analizowanych relacji politycznych są wydarzenia na arenie międzynarodowej, które mają większy lub mniejszy wpływ na kurs polityki Waszyngtonu i Warszawy. Autor w swojej publikacji poświęca też sporo miejsca analizie wzajemnych stosunków obu państw, na płaszczyznach gospodarczych, kulturowych i propagandowych. Największym atutem omawianej pracy jest przede wszystkim bogate wykorzystanie dostępnego materiału źródłowego. Jakub Tyszkiewicz celowo zdecydował się opisać tak krótki okres relacji między obydwoma państwami, mając w zamyśle jak najbardziej szczegółowe przedstawienie zagadnienia.

 Ocena w skali 1 do 6  to 5

Grzegorz Juśkiewicz

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*