Polskie kronikarstwo średniowieczne

Kronika (z gr. chronos – czas) to utwór dziejopisarski charakterystyczny dla epoki średniowiecza. Zawiera ona opis wydarzeń w porządku chronologicznym z podsumowaniem i komentarzem autora.

Chronologicznie praca ta obejmuje okres między powstaniem kroniki Galla (tj. wiek XII – powstanie datuje się na lata 1113-1116) a rokiem około 1460 (ale nie później niż 1466 r.), kiedy to powstała pierwsza wersja dzieła Długosza. Ostatecznie śmierc Długosza w 1480 roku zamyka okres polskiego kronikarstwa średniowiecznego. Dzieło Galla natomiast uznałem za pierwsze polskie dzieło kronikarskie. Wcześniej powstawały jedynie roczniki, a Kronika Thietmana, która najlepiej nas informuje o panowaniu Mieszka I i Bolesława Chrobrego, jest dziełem autora, który był biskupem w Cesarstwie rzymsko-niemieckim. Terytorialnie praca ta obejmuje ziemie pod panowaniem książąt i królów piastowskich, ziemie Polski andegaweńskiej i jagiellońskiej. W pracy zostały omówione kroniki polskich dziejopisarzy – Galla Anonima, Wincentego Kadłubka, Mierzwy, Janka z Czarnkowa, Jana Długosza, a także kroniki autorów, którzy nie są jasno sprecyzowani – Kronika polska, Kronika wielkopolska, Kronika katedralna krakowska, Kronika oliwska, Kronika książąt polskich. Celem tej pracy jest przedstawienie i krótkie scharakteryzowanie polskiego kronikarstwa w epoce średniowiecza.

Kronika Anonima zwanego Gallem

Fragment najstarszego zachowanego rękopisu kroniki Galla Anonima z tzw rękopisu Zamoyskich
Fragment najstarszego zachowanego rękopisu kroniki Galla Anonima z tzw rękopisu Zamoyskich

Oryginalna nazwa brzmi: Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum. Kronika ta została napisana przez nieznanego z imienia benedyktyna na dworze Bolesława III Krzywoustego. Określenie „Gall” nadał benedyktyńskiemu Anonimowi Marcin Kromer w XVI wieku – snuł on przypuszczenia o francuskim pochodzeniu kronikarza[1]. Tak też się powszechnie uważa. Powstanie dzieła datuje się na lata 1113-1116 (najpóźniej ukończone w 1117 roku)[2], które to wiąże się z krakowskim ośrodkiem kulturalnym, gdzie znajdowała się główna siedziba księcia Bolesława Krzywoustego. Dzieło dzieli się na trzy części. Pierwsza poświęcona jest dziejom od Piasta do rządów Władysława Hermana. Najwięcej tutaj Gall Anonim poświęcił miejsca Bolesławowi Chrobremu. Ta część pełni również funkcję wstępu do właściwej części kroniki opisującej dzieje Bolesława Krzywoustego. Ów wstęp przedstawia pewnego rodzaju rodowód księcia. Druga część dotyczy rządów Władysława Hermana do roku 1109. Trzecia – od 1109 do 1113 roku. Tematem są dzieje Polski, kwestie dotyczące innych krajów są omówione pobierznie, okolicznościowo[3].

Kronika Galla Anonima stanowi dziejopisarstwo dworskie, a więc i mające charakter rycerski. Historia u Galla to wojny, a po nich łowy (są to według kronikarza zajęcia godne władcy), opisy biesiad, pasowania rycerskie, stroje, spotkania monarchów, sceny z życia dworskiego i obozowego. Gall powziął sobie za cel przedstawienie monarchów piastowskich jako wielkich władców, których dokonania chciał rozsławić. Dzieło ma zdecydowanie charakter świecki, co podkreśla jego twórca, przeciwstawiając je literaturze kościelnej. Podobne typy kronik można zaobserwować na terenach Europy zachodniej i południowej[4], co dodatkowo utwierdza w przekonaniu o romańskim pochodzeniu Anonima.

Jak każdy średniowieczny kronikarz, Gall Anonim wykazał głęboką religijność i w każdym zdarzeniu historycznym widział interwencję Boga. Wielką uwagę przykładał do szerzenia się wiary chrześcijańskiej i miał na uwadze dobro Kościoła. Jeśli chodzi o politykę, to uznawał on prymat cesarza wśród władców chrześcijańskich. Uznawał jednak jego ograniczoną władzę – kładł on bowiem nacisk w swojej kronice na istotę niezależności Polski. Jego stosunek do sąsiednich ludów odbijał nastroje panujące w księstwie Bolesława III. W Czechach widział rabusiów i tchórzy, a w Rusinach widział prostaków. Jego stosunek do pogan był taki sam, jak w całej Europie doby krucjat – zatem pochwalał najazdy władców polskich na Pomorze.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*