Satyra, stereotypy i propaganda. Rzecz o XIX-wiecznych mapkach humorystycznych Europy. Część II

W poprzedniej części naszego cyklu o mapkach humorystycznych, przedstawiliśmy mapki niemieckie oraz francuskie. Teraz prezentujemy Wam kilka mapek brytyjskich i unikatowe mapki rosyjskie.

Przeczytaj część pierwszą i trzecią 

MAPKI BRYTYJSKIE 

Mapki brytyjskie pojawiały się dosyć sporadycznie, lecz zyskiwały dużą popularność, i stanowiły inspiracje dla zagranicznych autorów. Angielscy rysownicy zwracali w nich szczególną uwagę na imperializm rosyjski, zagrażający zachodowi oraz poruszali kwestie polityki kolonialnej. Wizerunek Rosji uległ pewnemu ociepleniu w czasie Wielkiej Wojny, jednak nawet wówczas był on na tyle niejednoznaczny, że mógł wskazywać na wciąż zakorzenione uprzedzenia.

Rose W.F., Serio-Comic War Map For The Year 1877, Wielka Brytania 1877

Brytyjska mapka Freda W. Rose’a z 1877 roku, ukazująca zagrożenie rosyjskie, będące centralnym jej punktem, zdobyła bardzo wielką popularność. Ze względu na swój charakter była potocznie nazywana Octopus map. Wydawano ją w postaci pocztówek oraz plakatów. Autor wyposażył ją w krótki opis, który ma ułatwiać nieco jej zrozumienie.

Rosja według Rose’a stanowi potencjalne zagrożenie, stąd została w dosadny sposób przedstawiona jako ogromna ośmiornica, rozpościerająca swoje macki na wiele stron. W momencie publikacji mapy dąży do uzyskania stałego dostępu do portów śródziemnomorskich i na Bliskim Wschodzie[1]. Rose chce dać odbiorcom satyrycznej mapy jasny komunikat – Rosja prowadzi politykę, która zbliża ją do uzyskania dominującej roli w Europie i należy się jej obawiać. Karykaturzysta zachowuje zatem stereotyp państwa carów, znany z poprzednich mapek: we wszystkich utartych schematach jest to właśnie kraj prowadzący ekspansywną, imperialną politykę. Jedna z macek jest odpychana przez Niemcy, w drugiej ośmiornica ściska Polskę – po raz kolejny mamy więc do czynienia z autorem, który opowiada się za polską niepodległością. Dwiema mackami próbuje ujarzmić Turcję, mimo, że wciąż ma trwałą pamiątkę, którą ta zadała jej wraz z mocarstwami zachodnimi w czasie wojny krymskiej. Ranna, czwarta macka bez wątpienia ma być nawiązaniem do tego konfliktu, który ma przypominać o pierwszej od dawna wielkiej porażce Rosji. Pozostałe macki kierują się na Daleki Wschód, a jedna z nich chwyta za szyję Persję. Dwoje oczu ośmiornicy są geograficznie umieszczone na miejscu dwóch równorzędnych rosyjskich miast – Moskwy oraz Sankt Petersburga.

Osmanie są na mapie przedstawieni jako nacja gotowa do podjęcia walki z rosyjską ośmiornicą. Turek w jednej ręce trzyma jej mackę, w drugiej zaś mały pistolet, którym próbuje w nią wycelować. Pamiętajmy, że w tym roku wybuchła wojna rosyjsko-turecka. Rose przedstawił zatem rosnące miedzy krajami napięcia. Złota klamra na jego pasku to symbol stolicy i chwały tego państwa, czyli Stambułu, na mapce podpisanego jako Konstantynopol. Autor nie chce jednak przyprawiać nas o złudzenia, że jest to kraj bez skazy. Na ramieniu znajduje się trupia czaszka – ma ona przypominać o głośnej masakrze z 1876 roku, kiedy to Turcy zamordowali ponad 20 tysięcy Bułgarów w odwecie za śmierć 136 urzędników osmańskich[2]. Grecja znajdująca się w pobliżu rękawa tureckiego przedstawiona zostaje jako krab – silny pancerz dający jej ochronę przed Osmanami, świadczy o tym że mocno będzie trzymała swojej niepodległości, a do tego ma szczypce, którymi dalej będzie walczyć o swoje. Turcja ponadto wydaje się być błagana o pomoc przez zaduszanego rosyjską macką Persa.

Mapka Rose’a ilustruje bardzo precyzyjnie napięcia polityczne występujące w Europie Zachodniej i Środkowej. Niemcy, w postaci cesarza Wilhelma I, odwracają się twarzą od konfliktu z Rosją, próbując jedynie lekko odpychać jedną z macek. Ta ostrożność spowodowana była obowiązującym jeszcze wówczas Sojuszem Trzech Cesarzy zawartym w 1873 roku między Rosją, Niemcami i Austro-Węgrami[3]. Jednocześnie władca jest otoczony zapasami amunicji, przygotowanymi zapewne na wypadek eskalacji wydarzeń. Marszałek i prezydent Patrice de MacMahon, będący na mapce ucieleśnieniem Francji, ma w zanadrzu armatę skierowaną w stronę Niemiec[4]. Wyraża w ten sposób gotowość do pomszczenia klęski swego narodu z czasów wojny francusko-pruskiej, kiedy tylko nadarzy się dogodna okazja.

W oczy rzuca się również brak porozumienia między królewską i cesarską częścią Austro-Węgier. Podczas kiedy Węgrzy są gotowi stawić czoła Rosji, Austria woli zachować spokój, stąd symbolizująca ją kobieta próbuje powstrzymać rozwścieczonego Madziara. Rose, tak samo jak Hadol, zwrócił zatem uwagę na konflikty interesów między oboma członami mocarstwa. Dodajmy jeszcze, że Austro-Węgry tak samo jak Niemcy były związane wówczas z Sojuszem Trzech Cesarzy. Austria występuje tu zatem w roli głosu rozsądku, który nakazuje powstrzymywać złość.

Hiszpania jest na mapce odwrócona plecami do Europy. Wydaje się nie przejmować kryzysem, nie chcąc naruszać swojej stabilności, którą odzyskała przywróceniem monarchii po koronacji Alfonsa XII w 1874 roku[5]. Niedawno zjednoczone Włochy Rose postanowił przestawić w postaci młodej dziewczyny, która miała stanowić zapewne odniesienie do młodości i witalności, wskazując na charakter tego świeżego jeszcze państwa. Kobieta ta drwi jednak z pozycji Rzymu, bawiąc się pacynką w kształcie papieża. Korsyka i Sardynia zostają również przedstawione w postaci papieża, lecz w tym wypadku ma to wskazywać na bardzo silne znaczenie religii w tych krajach. Belgia jest tu skojarzona z królem Leopoldem II siedzącym pośród worków złota. Jest to nawiązanie do prowadzenia przez niego w latach 70 ekspedycji badawczych w Afryce, w celu otrzymania na własność posiadłości zamorskich, co uważane było przez wielu za przesadną pazerność władcy[6]. Holandia z kolei występuje na mapie pod postacią wiatraka, który w tej formie, którą znamy do dziś, powstał właśnie w tym kraju.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*