Satyra, stereotypy i propaganda. Rzecz o XIX-wiecznych mapkach humorystycznych Europy. Część II

MAPKI ROSYJSKIE

Mapki humorystyczne nie były zbyt popularne w Rosji, co nie oznacza jednak, że się tam nie pojawiły. W ich rozpowszechnianiu przeszkodę stanowiła zapewne silna cenzura prewencyjna. Z tego względu ich treści musiały odpowiadać interesom carskim. Większość rosyjskich mapek przypada na czasy I wojny światowej, w czasie której zmagania propagandowe szły w parze z działaniami na frontach. Cechą charakterystycznąi tych mapek był zawsze negatywny wizerunek Niemiec.

Морозов A., Настояшая Европа безъ потдылки, Rosja 1884

Najstarsza (najprawdopodobniej) rosyjska mapa humorystyczna nosiła tytuł Obecna Europa bez zafałszowań (Настояшая Европа безъ потдылки). Jest ona humorystyczna nie tylko ze względu na polityczną satyrę, ale także z powodu pewnego zapożyczenia. Niemiecka ośmiornica świadczyć musi chyba o dużym dystansie Rosjan, którzy uznali pomysł Rose’a za bardzo ciekawy. Myślę, że w ten sposób autor chciał zwrócić uwagę, iż prawdziwe zagrożenie leży zupełnie w innym miejscu. Zresztą wykorzystanie owej ośmiornicy przez samego antybohatera z roku 1877 musi ostatecznie potwierdzić dużą popularność jaką zdobyła Octopus map Rose’a. Dodajmy do tego, że silna jeszcze w tym czasie cenzura rosyjska mogła nie dopuścić do druku mapki Rose’a na terenie kraju. Tym samym prosty obywatel mógł nawet nie wiedzieć, że ośmiornica niemiecka jest tyko niechlubnym zapożyczeniem. Treść propagandowa jest w wypadku tego kraju naprawdę silna. Bismarck będący głową ośmiornicy nie tylko wyciąga macki w stronę Rosji, ale także przydusza nimi głowy dawnych państw niemieckich – Saksonii, Bawarii, Hanoweru. Tym samym rysownik daje odbiorcy jasno do zrozumienia, że zjednoczenie tego kraju było nie przeciwko władcom dawnych państewek, lecz przede wszystkim było zjawiskiem przymusowym, wbrew poparciu społeczeństwa. Wprawdzie w 1884 roku został odnowiony Sojusz Trzech Cesarzy, lecz stosunki między Rosją i Niemcami były w tym czasie tak napięte, że negatywny obraz sojusznika nie powinien być mimo wszystko zaskoczeniem. Ręka, którą Bismarck trzyma na ramieniu Franciszka Józefa I pozornie tylko świadczy o przyjaźni obu państw. Zdaniem rysownika żelazny kanclerz jest osobą dwulicową, o czym świadczy jedna z macek zawijana w okolicach Wilna, tuż za plecami cesarza Austrii.

Sama Rosja została przedstawiona jako święta Katarzyna w towarzystwie chłopa[18]. W ten sposób rysownik przedstawił kraj otwarty do prostego ludu, co było oczywiście sporym zakrzywieniem rzeczywistości. Postać męczennicy ma zaś uzmysławiać dużą rolę religii w Rosji. W prawosławiu święta Katarzyna jest bardzo ważną patronką, stąd nie powinien nikogo dziwić wybór tej konkretnej świętej. Towarzyszący jej chłop ratuje przed tragedią dziecko symbolizujące młodą jeszcze Rumunię. Pamiętajmy, że po zakończonej wojnie rosyjsko-tureckiej Rosja próbowała poszerzyć w niej swoje wpływy, stąd nie powinno nas dziwić, że autor przedstawia ją w postaci jej obrońcy. Samą tragedią, przed którą stara się ją uchronić, jest Imperium Osmańskie. Niedaleko młodej Rumunii znajdują się bowiem nogi i ręce należące do nieszczęśników, którzy są bezlitośnie wchłaniani przez te państwo. Umieszczony w tym miejscu napis zdradza nam, że owymi nieszczęśnikami są bałkańscy Słowianie. Tak więc mamy tutaj bardzo prosty przekaz – musimy pozbawić Osmanów ich wpływów na Bałkanach z myślą o naszych braciach. Samo Imperium jest przedstawione jako nędzny, zaniedbany Turek, co ma potęgować jeszcze bardziej negatywny wizerunek tego kraju.

Dużo kłopotów ma w tym czasie Francja, która w postaci młodego żołnierza boryka się z dzikimi wężami. Napisy, które się na nich znajdują zdradzają nam, że reprezentują one bonapartyzm oraz republikę. Napoleon – Wiktor Bonaparte ogłosił się pretendentem do tronu, mimo że w tym czasie panował jeszcze ustrój republikański. Francja była wówczas podzielona na zwolenników przywrócenia monarchii oraz na tych, którzy chcą pozostać przy obecnym ustroju[19]. Rysownik umieścił również w granicach tego kraju dwie chińskie głowy, które nawiązują do wybuchłej w tym samym roku wojny chińsko-francuskiej o Wietnam[20]. Hiszpania tym razem nie jest neutralna, lecz drwi sobie z kłopotów wschodniego sąsiada. Włochy wyglądają podobnie jak na mapce Rose’a – mamy młodą dziewczynę, która kpi sobie z papieża. Tym razem jednak nie bawi się pacynką lecz żongluje insygniami biskupa Rzymu. Wielka Brytania to tradycyjnie kapitalista, który jedynie od czasu do czasu zerka przez lornetkę, zapewne znów poszukując okazji na ubicie dobrego interesu. Irlandia, tak jak na niemieckiej mapce z 1870 roku, znowu zostaje przedstawiona jako obdarty z łachmanów niewolnik Anglii. W Skandynawii umieścił rysownik dwoje ludzi, próbujących ogrzać się przy ognisku, w ten sposób nawiązując do mroźnego klimatu panującego w tych rejonach, zaś Holandia to po raz kolejny tradycyjny wiatrak.

Lewiński W., Симболическая карта Европы, Warszawa 1915

Symboliczna mapa Europy (Симболическая карта Европы) autorstwa Władysława Lewińskiego została opublikowana w roku 1915 w Warszawie. Naturalnie karykatura ta musiała przejść przez cenzurę i taki jej wizerunek stanowi oficjalny efekt. Cenzor zaakceptował mapkę 9 kwietnia 1915 roku[21]. Została ona także opublikowana w Paryżu.

Nikogo nie powinno chyba dziwić, że najznamienitszą postacią na mapie jest Rosja w osobie cara Mikołaja II ukazanego w całym swym majestacie. Za nim podąża ogromna armia ze wszystkich stron kraju. Trudno stwierdzić kim jest kobieta towarzysząca carowi. Być może jest to narodowa personifikacja Rosji – Mateczka Rosja, która z flagą w ręku wspiera samodzierżawcę w jego słusznej sprawie. Brak bogatej ikonografii tej postaci uniemożliwia nam jednak niezaprzeczalnie stwierdzić, że jest to właśnie ona. Bardziej prawdopodobnym wydaje się, że jest to po prostu cesarzowa Aleksandra, wszak Rosja to ucieleśnienie nie tylko samego cara, ale carskiej pary. Czy jednak nie widać tutaj pewnej aluzji? Cesarzowa wydaje się niejako popychać swego męża do przodu. To co cenzor mógł uznać za jej małżeńskie wsparcie, w rzeczywistości mogło być sugestią do skrywanych poglądów rosyjskiej opinii publicznej. W tym czasie wielu ludzi uważało, że carowi brakuje samodzielności i zdecydowania w podejmowaniu ważnych decyzji i pozostaje on pod wielkim wpływem swojej żony. Będąca częścią kraju Finlandia zostaje przedstawiona jako kraina zamieszkiwana przez zwierzęta polarne

Jest oczywiście sprawą naturalną, że tak jak na innych mapach z okresu trwania I wojny, tak i tutaj sojusznicy zostali przedstawieni pozytywnie, zaś wrogowie negatywnie. Niemcy to groźny, rozwścieczony byk, dźgany z jednej strony przez dumnie kroczącego cara, a z drugiej przez Marianne na galicyjskim kogucie. W Austro-Węgrzech z kolei znajduje się leżąca na ziemi korona. Czyżby autor chciał w ten sposób powiedzieć, że jego zdaniem królestwo to w końcu upadnie? Wydaje się to całkiem prawdopodobne. Znajdujące się w pobliżu Rumunia i Serbia z szablami w dłoniach są jednak przygotowane na wypadek powrotu wroga. Bułgaria i Turcja wydają się być spłoszone zaistniałą sytuacją.

Od północy przybywa silna flota brytyjska, wspierana przez płynącą łódką Irlandię. Pozornie zatem rysownik zakamuflował nieprzychylny stosunek tego kraju do Zjednoczonego Królestwa, który nieco ponad jedno pokolenie wcześniej został przedstawiony przez Моrozowa tak samo jak na wielu mapach niemieckich. Włochy tym czasie, w postaci młodego żołnierza, grają sobie spokojnie na lirze. Taki obraz wydaje się całkowicie zrozumiały o tyle, że jeżeli mapka Lewińskiego dostała akceptację cenzora na początku kwietnia, to musiała powstać wcześniej. Włochy zaś przystąpiły do pierwszych walk po stronie Ententy dopiero 23 maja. Tym samym w momencie powstawania mapki mogły pozostawać jeszcze oficjalnie państwem neutralnym.

Tak jak na wielu mapkach niemieckich Hiszpania była często przedstawiana jako zwolennik państw centralnych, tak tutaj w postaci Króla Alfonsa XIII wydaje się być zadowolona z poskramiania cesarskiego byka przez Marianne i Mikołaja II. Oczywiście jest to kolejne nagięcie rzeczywistości. Król Alfons XIII , tak jak było powiedziane już wcześniej, był bowiem sympatykiem Niemiec. Całkowicie izolujące się od wydarzeń w Europie Norwegia i Szwecja zajmują się w tym czasie własnymi sprawami. W zasadzie są przedstawione jako dwie flirtujące ze sobą kochanki. Możliwe zatem, że Rosja opowiadała się za przywróceniem unii tych państw. Celowo mówię o całym kraju, gdyż trzeba pamiętać, że ze względu na cenzurę mapka musiała być wolna od osobistych przekonań rysownika.

 

Adam Gaafar

Artykuł opracowany na podstawie pracy dyplomowej autora „Propaganda polityczna i stereotypy narodowe zawarte w XIX-wiecznych mapkach humorystycznych Europy”.

Bibliografia podstawowa:

Baynton-Williams M., New worlds : maps from the age of Discovery, London 2008

Chwalba A., Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2010

Hill G., Cartographical curiosities, London 1990

Satirical maps of The Great War , 1914-1915 [ online: http://www.tumblr.com/tagged/cartoon-maps ]

Przypisy:

[1] Zob. Chwalba A., Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2010, s. 393.

2 Ibidem, s. 401.

3 Więcej informacji na ten temat znajdzie czytelnik w znakomitej monografii: Wereszycki H., Sojusz Trzech Cesarzy. Walka O Pokój Europejski 1872-1878, Warszawa 2010.

4 Zob. też: Chwalba A., Historia powszechna…, op.cit, s. 366.

5 Alfons XIII ( 1886-1941 [ w:] B. Bankowicz, M. Bankowicz, A. Dudek, Leksykon historii XX wieku, Kraków 2001, s. 21.

6 Leclere L., Leopold II Belgijski, „Przegląd współczesny”, R.VI, t. XXI, Kraków 1927, s. 92.

7 Zob. Chwalba A., Historia powszechna…, op.cit., s. 390.

8 Pokharel S., Idiom: Fish in troubled waters [ online: http://www.usingenglish.com/reference/idioms/fish+in+troubled+waters.html ]

9 John Bull był jedną z najpowszechniejszych personifikacji Wielkiej Brytanii. Jego tęgość miała symbolizować bogactwo kraju.

10 Chwalba A., Historia powszechna…, op.cit., s. 530.

11 Hill G., Cartographical curiosities, Londyn 1990, s. 47.

12 Chwalba A., Historia powszechna…, op.cit., s..590-591.

13 Angling in Troubled Waters. A Serio-Comic Map of Europe By Fred W. Rose[w:] Baynton-Williams M., New worlds : maps from the age of Discovery, London 2008, s. 219.

14Ibidem.

15 Chwalba A., Historia powszechna…, op.cit, s. 525.

16Hill G., Cartographical…, op. cit., s. 47.

17 Hark Hark the Dogs do Bark Rhyme [ online: http://www.rhymes.org.uk/hark_hark_the_dogs_do_bark.htm ]

18 O tym, że mamy do czynienia ze świętą Katarzyną świadczą jej atrybuty przedstawione na mapce : koło, miecz i gałązka oliwna. Zob. też: Charkiewicz J., Wlk. męcz. Katarzyna [ dostęp: 20 lipca 2012], < http://www.cerkiew.pl/index.php?id=swieci&tx_orthcal[sw_id]=415&cHash=b4deb3b3e5 >

19 De Witt L., The Prince Victor Napoleon (1862-1926), [w: ] Museum Napoleon, [ dostęp: 3 lipca 2012], < http://www.musee-napoleon.fr/History-4-en.html>

20 Wright R., The Chinese Steam Navy 1862-1945, Londyn 2001, s. 144-149.

21 Satirical maps of The Great War, 1914-1915 [ online: http://www.tumblr.com/tagged/cartoon-maps ]

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*