Wojny i wojskowość w czasach Stefana Batorego cz. 2

Przemiany w wojskowości i wojny z Moskwą.

W historiografii utarło się, że Batory dokonał reform wojskowych. Wydaje się jednak, że jest to pewna nadinterpretacja, bowiem przemiany w wojskowości Rzeczpospolitej zachodziły już od czasów ostatnich Jagiellonów. Batory zaimplementował pewne rozwiązania, które miały miejsce już za panowania Zygmunta Augusta.

 Mitem jest twierdzenie, jakoby Batory dokonał reformy husarii. Już w czasach Zygmunta Starego, a potem Zygmunta Augusta husaria zaczęła stawać się jazdą średnio zbrojną, a proces jej przezbrajania trwał całe dekady pod wpływem kolejnych wojen prowadzonych przez Koronę na Kresach. Batory nie zreformował husarii, a swoją gwardię. Król Stefan urządził gwardyjskie roty husarskie na wzór tych służących w obronie potocznej. 

 Cały czas dużych problemów nastręcza klasyfikacja jazdy kozackiej. Analizując literaturę przedmiotu oraz teksty źródłowe, można jednak stwierdzić, że mimo reformy z lat 60. XVI wieku, wspomnianej w jednym z poprzednich rozdziałów, pod jej nazwą kryją się jeźdźcy uzbrojeni ciężej, jak i jazda lekka, walcząca bez żadnej ochrony. Wspólnym mianownikiem jazdy kozackiej miało być uzbrojenie takie jak: rohatyny, łuki, szable czy broń palna. Ciekawą jednostką byli również petyhorcy, którzy werbowani byli na terenie Litwy. Roty petyhorskie biły się chociażby pod Lubiszewem. Ich genezy należy doszukiwać się na terenach Kaukazu, w tzw. Pięciogórzu. Kaukascy najemnicy przybyli na Litwę, tworząc pierwsze roty petyhorskie. Petyhorcy bardzo przypominali koronną jazdę kozacką. Batory zaciągał również jednostki typowo zachodnioeuropejskie, toteż w wojskach Rzeczpospolitej znajdowała się rajtaria.

Żołnierze piechoty węgierskiej
Fot. Wikimedia Commons

Zmiany dotknęły piechotę. Król powiedział kiedyś, że: „w tej Koronie za łaską miłego Pana Boga nic na rycerstwie jezdnym nie schodzi, z którym snadnie potrzeby wojenne opatrować się mogą, ale na ludziach pieszych, iż nie pomału zeszło, których do tychże spraw wojennych, niemniej jako jezdnych trzeba […]”. Batory zaczął stawiać na oddziały piesze, a węgierscy hajducy, którzy z nim przybyli, stali się wzorem dla oddziałów piechoty polskiej. Ta jednak zaczęła się zmieniać od czasów ostatnich Jagiellonów. Zniknęły wielkie pawęże, kopie oraz hełmy, zamiast tego piechota polska upodobniła się do węgierskiej i z czasem zaczęto ją nawet nazywać piechotą polsko-węgierską. Piechurzy nie nosili żadnej odzieży ochronnej, ubierali się w węgierskie kolorowe płaszcze oraz czapki. Jako uzbrojenia używali rusznic oraz arkebuzów, szabel i siekierek, które pomocne okazywały się w czasie prac oblężniczych. Piechurzy mieli również odmierzone ładunki prochowe, które chowali w ładownicach. Rota piechoty wynosiła zwykle 200 żołnierzy, którzy podzieleni byli na dziesiątki, a dowodzili nimi dziesiętnicy, noszący jako oznakę swej władzy broń zwaną darem (przypominała ona pikę, ale była znacznie krótsza). Zazwyczaj w rocie piechoty było od 10 do 20 dziesiątek. Prócz tego w oparciu o podobne wzorce Batory powołał tzw. piechotę wybraniecką. Wybrańcy werbowani byli z każdego 20. łanu z dóbr królewskich. Żołnierz piechoty wybranieckiej własnym kosztem musiał zakupić rusznicę, szablę, siekierkę, proch, ołów, szablę oraz strój. W zamian za to łan, który uprawiał, był zwolniony od wszelkich powinności. Roty wybrańców miały być wystawiane według systemu terytorialnego. Wbrew temu, co powtarzała dawna historiografia, piechota wybraniecka nie była ani zbyt liczna, ani nie wsławiła się specjalnie w bojach. Zazwyczaj spełniała ona charakter pomocniczy w działaniach oblężniczych. Roty piechoty cudzoziemskiej werbowane przez Batorego nie odbiegały zasadniczo od wzorców zachodnich i dzieliły się na muszkieterów i pikinierów. Batory na swą służbę zaciągał również Szkotów. 

Jako że Batory odziedziczył po Zygmuncie Auguście bardzo dobrą i sprawną artylerię, nie wprowadził w niej większych zmian. Król zadbał natomiast o skuteczną propagandę wojenną i przez cały okres wojen z Iwanem Groźnym wojskom królewskim towarzyszyła mobilna drukarnia. Batory wprowadził również cenzurę i dbał o to, aby wszystkie treści przygotowywane do upublicznienia były odpowiednio zredagowane,

Mimo tych przemian, Batory nie zmienił znacząco organizacji armii, jej finansowania ani zaciągu. Król, owszem, dokonał przezbrojenia swojej gwardii przybocznej i zaciągał więcej rot piechoty, jednak nie były to reformy o takim znaczeniu, jak twierdzą niektórzy. 

Artykuł składa się z więcej niż jednej strony

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*