Zaginął na dekady, przetrwał wojenną zawieruchę i kontynentalne podróże, by niespodziewanie wypłynąć na północy Europy. Wśród tysięcy aukcyjnych tytułów Żywot Stanisława I przyciągnął uwagę badaczy – książka, która nie powinna była istnieć poza murami zamku w Malborku. Teraz, po latach milczenia, wraca na swoje miejsce, niosąc ze sobą historię nie tylko króla, ale i pamięci, której nikt nie zdołał wymazać.
W Muzeum Zamkowym w Malborku miała miejsce wyjątkowa uroczystość. 22 maja 2025 roku oficjalnie przekazano instytucji starodruk z XVIII wieku – dzieło zatytułowane „Żywot Stanisława I”. Ta bezcenna publikacja, autorstwa Jerzego Daniela Seylera, została odzyskana w ramach Projektu Straty, prowadzonego przez muzeum we współpracy z Wydziałem ds. Restytucji Dóbr Kultury Departamentu Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Biografia Stanisława Leszczyńskiego, władcy Polski, została napisana jeszcze za jego życia. Starodruk powstał w 1737 roku i przez dziesięciolecia był uważany za zaginiony – aż do jego odnalezienia w Szwecji, gdzie pojawił się na antykwarycznej aukcji w kwietniu 2023 roku. Dzięki zaangażowaniu muzealników i przedstawicieli ministerstwa możliwe było doprowadzenie do jego powrotu do miejsca, z którym był historycznie związany – do zamku w Malborku.
Starodruk „Żywot Stanisława I” – historyczny kontekst i treść
Dzieło nosi pełny tytuł Leben Stanislai I, Königs von Pohlen, mit nöthigen Anmerkungen, Urkunden und Müntzen erleütert von S. Welchem das Leben des Cardinals Michael Radziejowski beigefüget worden, co można przetłumaczyć jako Życie Stanisława I, króla Polski, uzupełnione niezbędnymi uwagami, dokumentami i monetami, autorstwa S., z dołączonym życiem kardynała Michała Radziejowskiego” Opublikowano je anonimowo w Sztokholmie, w drukarni Adalberta de Groy’a, na koszt wydawcy Olausa Karlaknappa.
Autorem był Jerzy Daniel Seyler (1686–1745), nauczyciel związany od 1720 roku z Gimnazjum Akademickim w Elblągu. Swój tekst oparł na serii listów historyczno-rodzinnych – „Epistolae historico-familiares” autorstwa Andrzeja Chryzostoma Załuskiego, znanego biskupa i mecenasa kultury. Seyler czerpał z ich dorobku, by opracować nie tylko fakty, ale również atmosferę epoki.
Treść książki podzielono na trzy części, które kompleksowo przedstawiały:
- rodowód i edukację Stanisława Leszczyńskiego,
- jego podróże oraz działalność publiczną,
- polityczny kontekst Rzeczypospolitej po śmierci króla Jana III Sobieskiego,
- relacje z Augustem II Mocnym, królem elekcyjnym,
- okoliczności koronacji Leszczyńskiego w 1704 roku i wydarzenia prowadzące aż do 1736 roku.
Warto przypomnieć, że Stanisław Leszczyński był nietuzinkową postacią: najdłużej żyjącym królem Polski, który dwukrotnie zasiadał na tronie i dwukrotnie został z niego zdetronizowany. Zmarł 23 lutego 1766 roku.
Żywot Stanisława I – bogactwo ikonografii i drugi życiorys
Starodruk „Żywot Stanisława I” nie ograniczał się jedynie do opowieści o polskim królu. W publikacji znalazło się również miejsce na drugą biografię – kardynała Augustyna Michała Stefana Radziejowskiego (1645–1705), znaczącej postaci życia religijnego i politycznego XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Radziejowski był biskupem warmińskim, podkanclerzym koronnym, od 1686 roku kardynałem, a od 1687 roku arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem Polski. Włączenie jego życiorysu do dzieła Seylera świadczyło o szerokim, ponadmonarchicznym ujęciu historii polskiej elity polityczno-duchownej.
Dodatkowym walorem dzieła były jego ilustracje. Książkę wzbogacono o miedziorytnicze portrety, które przedstawiały m.in.:
- Stanisława Leszczyńskiego,
- jego żonę Katarzynę Opalińską,
- ich córkę Marię Leszczyńską, królową Francji,
- prymasa Michała Radziejowskiego,
- prymasa Teodora Potockiego.
Na kartach starodruku znalazły się również ryciny przedstawiające medale upamiętniające kluczowe wydarzenia polityczne i dynastyczne, z których wiele miało bezpośredni związek z postacią króla Stanisława. To unikalne połączenie treści biograficznych z ikonografią stanowi dziś niezwykle cenne źródło do badań nad kulturą materialną i symboliczną epoki baroku.
Burzliwe losy starodruku w zbiorach malborskich
Zanim „Żywot Stanisława I” trafił ponownie do Muzeum Zamkowego w Malborku, stanowił część imponującej biblioteki zamkowej, której korzenie sięgały końca XIX wieku. Księgozbiór ten był wynikiem starań Towarzystwa Odbudowy i Upiększania Zamku Malborskiego (Verein für die Herstellung und Ausschmückung der Marienburg) oraz działań Zarządu Odbudowy Zamku (Schlossbauverwaltung Marienburg).
W tamtym okresie na zamku istniały:
- biblioteka numizmatyczna – wspierająca badania nad kolekcją monet i medali,
- biblioteka ogólna, zwana również historyczną – przeznaczona do szeroko zakrojonych badań naukowych.
Zbiory biblioteczne początkowo gromadzono w Muzeum Prowincji w Gdańsku, jednak między 1902 a 1905 rokiem przeniesiono część dzieł do Malborka. Wówczas Towarzystwo przekazało zamkowi prawie 800 tytułów, w tym dzieło Seylera, które na liście sprawozdawczej z tamtych lat widnieje pod numerem 122. Dowodem na autentyczność pochodzenia są zachowane pieczęcie biblioteczne.
Biblioteka mieściła się w piwnicach Pałacu Wielkich Mistrzów na terenie Zamku Średniego, a z czasem jej część ulokowano także w Wieży Kleszej. Niestety, katalog zbiorów najprawdopodobniej nie przetrwał do naszych czasów.
W kolejnych latach zasoby powiększono m.in. o literaturę religijną, dzieła geograficzne, opracowania z zakresu historii Prus, katalogi i czasopisma, które również były finansowane przez Towarzystwo.
Starodruk Seylera pozostał w zbiorach do końca II wojny światowej. Po 1945 roku jego losy były nieznane – aż do odnalezienia na aukcji w Sztokholmie.
Odzyskanie starodruku po latach
W kwietniu 2023 roku, po kilkudziesięciu latach niepewności co do dalszych losów obiektu, egzemplarz starodruku „Żywot Stanisława I” pojawił się na aukcji antykwarycznej w Sztokholmie. Dostrzeżenie tej publikacji przez specjalistów było możliwe dzięki czujności zespołu Muzeum Zamkowego w Malborku, wspieranego przez Wydział ds. Restytucji Dóbr Kultury w strukturach Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Zidentyfikowanie egzemplarza, potwierdzone zachowanymi oznaczeniami i pieczęciami, uruchomiło procedurę restytucyjną. Proces ten wymagał:
- starannej dokumentacji proweniencji,
- uzgodnień prawnych na poziomie międzynarodowym,
- współpracy z antykwariuszami i instytucjami kultury w Szwecji.
Po blisko dwóch latach intensywnych działań, starodruk powrócił do Malborka, potwierdzając skuteczność i determinację polskich instytucji w odzyskiwaniu dziedzictwa kulturowego utraconego w wyniku działań wojennych i powojennych przesunięć własności.
Uroczystość powrotu do Malborka
22 maja 2025 roku w Przyziemiu Ośrodka Konferencyjnego Karwan w Malborku odbyła się uroczystość przekazania odzyskanego egzemplarza do zbiorów muzeum. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele świata nauki, muzealnictwa oraz instytucji państwowych.
W imieniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, oficjalnego przekazania dokonała Marta Cienkowska, Podsekretarz stanu w MKiDN, która ze wzruszeniem podkreśliła:
To dla mnie ogromna radość i wzruszenie, że dziś w murach zamku w Malborku możemy być świadkami powrotu cennego fragmentu naszej historii. Starodruk Daniela G. Seylera „Leben Stanislai I, Königs von Pohlen” po dziesięcioleciach nieobecności wraca do swojego domu. Został odnaleziony w Szwecji, przetrwał wojnę, przemierzył kontynent, ale nigdy nie przestał należeć do Malborka. Jego odzyskanie nie byłoby możliwe bez zaangażowania ludzi – muzealników, naukowców, pasjonatów historii, pracowników Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Chciałabym dziś z serca podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do tego niezwykłego momentu. Dziękuję pracownikom Muzeum Zamkowego za ich codzienny trud i cichą, żmudną pracę. Dziękuję wszystkim, którzy nie zapomnieli, że to, co kiedyś należało do polskiej kultury, nadal do niej należy – nawet jeśli przez chwilę było daleko.
Słowa uznania dla ministerstwa oraz pracowników Wydziału Restytucji wyraził również dr hab. Janusz Trupinda, Dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku:
Cieszymy się, że Pani Minister zechciała nam dziś towarzyszyć w radości z powrotu tego cennego zabytku do Malborka, bo przecież bez wsparcia Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i Pani Dyrektor Elżbiety Rogowskiej z Wydziału Restytucji i jej współpracowników niczego byśmy nie zrobili.
Głos zabrała także Aleksandra Siuciak, liderka programu dokumentowania polskich strat wojennych w malborskim muzeum. Przypomniała, że od 2018 roku Muzeum Zamkowe zrealizowało pięć dużych projektów, w ramach których:
- prowadzono badania proweniencyjne,
- organizowano konferencje naukowe,
- publikowano wyniki w formie sześciu naukowych monografii,
- promowano tematykę strat wojennych polskiej kultury na arenie krajowej i międzynarodowej.
Żywot Stanisława I – znaczenie odzyskanego egzemplarza i perspektywy muzealne
Powrót oryginalnego wydania dzieła „Żywot Stanisława I” z roku 1737 ma nie tylko symboliczne, ale także ogromne znaczenie naukowe i muzealne. To nieocenione źródło wiedzy o epoce, w której żył Stanisław Leszczyński, oraz o sposobach narracji historycznej i prezentacji monarchii w XVIII wieku. Praca Jerzego Daniela Seylera – oparta na faktach, dokumentach i osobistych relacjach – jest dziś ważnym narzędziem dla historyków, badaczy kultury i pasjonatów dziejów Polski.
Warto zaznaczyć, że w Bibliotece Muzeum Zamkowego w Malborku znajdowało się już wcześniej inne wydanie tej samej pracy – pochodzące z 1741 roku. Tamten egzemplarz również miał przedwojenną zamkową proweniencję, jednak brakowało mu niektórych miedziorytów – w tym najcenniejszego wizerunku samego Stanisława Leszczyńskiego. Dzięki odzyskaniu wersji z roku 1737, możliwe stało się uzupełnienie zasobów i zestawienie obydwu publikacji, co ma ogromne znaczenie nie tylko z punktu widzenia muzealnej prezentacji, ale także dla rekonstrukcji historii konkretnego egzemplarza i jego kulturowej roli.
Podczas uroczystości 22 maja 2025 roku oba egzemplarze zostały wspólnie zaprezentowane szerokiej publiczności. Dla wielu uczestników wydarzenia była to pierwsza okazja, by zobaczyć dzieło tej klasy z bliska – z jego bogatymi ilustracjami, starannie opracowanym tekstem oraz historycznym kontekstem, jaki tworzą pieczęcie biblioteczne i unikalne cechy wydawnicze.
Muzeum planuje dalsze działania mające na celu opracowanie konserwatorskie odzyskanego starodruku, przygotowanie ekspozycji stałej poświęconej Stanisławowi Leszczyńskiemu i jego epoce, udostępnienie cyfrowej wersji publikacji w ramach cyfrowego archiwum Muzeum Zamkowego w Malborku, organizację wydarzeń edukacyjnych i popularnonaukowych dla odwiedzających.
To wszystko wpisuje się w szerszą strategię Muzeum Zamkowego w Malborku, które dzięki współpracy z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego staje się aktywnym uczestnikiem procesu przywracania narodowego dziedzictwa Polsce. Ocalenie takich obiektów jak „Żywot Stanisława I” nie tylko wzbogaca zasoby muzealne, ale także przywraca pamięć o losach dzieł, które kiedyś tworzyły intelektualny i kulturowy pejzaż dawnej Rzeczypospolitej.
Źródło: „Żywot Stanisława I” – odzyskany starodruk w ramach Projektu Straty, Muzeum Zamkowe w Malborku [dostęp: 23.05.2025].
Fot. Muzeum Zamkowe w Malborku
