Trudno uwierzyć, że luksusowy wachlarz z piór strusia może spoczywać obok czaszki noszącej ślady wieloletniego trudu. Pośród piasków dawnego Kuszu badacze natrafili na fascynujące dowody używania tumpliny — niepozornego, a zarazem genialnego wynalazku, który kształtował ciała i codzienność kobiet sprzed tysiącleci. W ich kościach zapisane zostały historie siły, obowiązku i społecznej roli, której ciężar dosłownie odciskał się na kręgosłupie.
Około 4 000 lat temu, na terenach starożytnej Nubii, kobiety stosowały tumpliny — specjalne pasy zakładane na głowę (tumplines) — do przenoszenia różnorodnych ładunków, w tym dóbr codziennego użytku, a nawet dzieci. Najnowsze badania archeologiczne dostarczyły dowodów na to, że to właśnie w tym regionie odnaleziono najstarsze znane ślady używania tumplin na świecie.
Odkrycie to miało miejsce w Sudanie, na stanowisku archeologicznym Abu Fatima, położonym niedaleko trzeciej katarakty Nilu, na terenie dawnego królestwa Kuszu. Badacze przeanalizowali szczątki 30 osób pochowanych na cmentarzysku z epoki brązu, z czego 14 to kobiety, a 16 mężczyźni. Szczególnie istotne znalezisko stanowił pochówek kobiety w wieku około 50 lat, której szczątki wykazały najwyraźniejsze oznaki stosowania tumpliny.
Zespół badawczy kierowany przez Jareda Carballo-Péreza, bioarcheologa z Autonomicznego Uniwersytetu w Barcelonie, zastosował podejście badawcze, które polegało na zintegrowanej analizie różnych typów zmian w układzie kostnym, które mogły być wynikiem intensywnego obciążenia ciała:
- zmiany zwyrodnieniowe kręgów, zwłaszcza szyjnych,
- zmiany w miejscach przyczepów ścięgnistych,
- objawy choroby zwyrodnieniowej stawów,
- niezamierzone modyfikacje czaszki, wynikające z długotrwałego użytkowania tumplin.
W szczególności kobiety wykazywały charakterystyczne zwyrodnienia w odcinku szyjnym kręgosłupa i okolicy czaszki, które wskazują na przenoszenie ciężarów poprzez mechanizm przenoszenia masy z czoła na górną część pleców — właśnie za pomocą tumpliny.
Kulturowe i społeczne uwarunkowania pracy fizycznej
Analiza szczątków z Abu Fatima pozwoliła wysunąć wnioski na temat różnic płciowych w wykonywanych codziennych obowiązkach. Mężczyźni mieli wyraźne oznaki asymetrycznego zużycia zębów i zwyrodnień w stawach barkowych, co sugeruje, że często używali jednego ramienia do noszenia przedmiotów. Natomiast kobiety nosiły ładunki na głowie, co prowadziło do symetrycznego, ale intensywnego obciążenia odcinka szyjnego kręgosłupa.
Jak podkreślono w badaniu: Techniki ciała są skonstruowane poprzez powtarzanie jako nawyk, który w tym samym czasie może również wzmacniać struktury społeczne poprzez wyuczone praktyki.
Zatem różnice anatomiczne nie były przypadkowe, lecz odzwierciedlały społecznie zakorzenione role płciowe, które z biegiem czasu kształtowały nie tylko nawyki kulturowe, ale również fizyczną budowę ciała.
Elitarna kobieta i pióro strusia
Szczególną uwagę naukowców przyciągnęły szczątki kobiety z wyraźnymi oznakami stosowania tumpliny. Według współautorki badania, prof. Sarah Schrader z Uniwersytetu w Lejdzie w Niderlandach, kobieta ta żyła pomiędzy 2600 a 2000 r. p.n.e. i została pochowana z luksusowymi przedmiotami — wachlarzem z piór strusia i skórzaną poduszką. Mimo tych oznak wysokiego statusu społecznego, jej ciało również nosiło ślady intensywnego obciążenia fizycznego.
Izotopowa analiza kości wskazuje, że kobieta prawdopodobnie nie pochodziła z regionu Abu Fatima, lecz z obszaru drugiej katarakty Nilu, położonego dalej na północ. Wciąż jednak znajdowała się w granicach starożytnego królestwa Kuszu.
Dowody używania tumpliny przez kobiety – ikonograficzne i etnograficzne
Badacze wspomagali się nie tylko analizą szczątków, lecz także badaniami nad sztuką starożytnego Egiptu, w której przedstawiano Nubijczyków z epoki brązu. W scenach trybutalnych w grobowcach XVIII dynastii w Tebach można zobaczyć kobiety niosące kosze lub dzieci za pomocą pasów czołowych.
Pasy czołowe były przymocowywane do koszy i zakładane na czubek głowy. Wskazują na to różne przedstawienia kobiet nubijskich znalezione w scenach trybutalnych z grobowców XVIII dynastii w Tebach – czytamy w publikacji zespołu badawczego.
Dzięki tym przedstawieniom można było lepiej zrozumieć kontekst kulturowy stosowania tumplin i uzupełnić dane pochodzące z analizy szkieletów.
Dziedzictwo praktyk noszenia ciężarów
Wnioski z badań podkreślają złożoność interpretacji śladów aktywności fizycznej w przeszłości. Należy brać pod uwagę nie tylko zmiany wynikające ze stosowania konkretnych narzędzi, jak tumplina, ale również inne czynności, takie jak:
- przędzenie włókien,
- obróbka skór,
- noszenie przedmiotów bezpośrednio na głowie, bez użycia paska.
Ważne jest, aby interpretacje obejmowały te szersze praktyki fizyczne, uznając złożoną naturę reprezentacji kulturowych.
Co więcej, praktyka noszenia przedmiotów przy użyciu tumpliny przetrwała do dziś. Zespół naukowców zauważył, że takie techniki transportu nadal stosuje się w regionach wiejskich Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej, gdzie są one integralną częścią codziennego życia.
Omawiane badania rzuciły światło na społecznie zakorzenione techniki przenoszenia ładunków w Nubii epoki brązu. Analiza szczątków 30 osób pochowanych w Abu Fatima wykazała:
- wyraźny podział technik noszenia ładunków zależny od płci,
- znaczący wpływ wieku na interpretację zmian kostnych,
- konieczność ostrożnego podejścia do korelacji zmian kostnych z konkretnymi czynnościami.
Tym samym, odkrycie to stanowi przełom w rozumieniu biospołecznych adaptacji fizycznych wynikających z długotrwałego powtarzania określonych technik noszenia, będących odzwierciedleniem społecznych ról płciowych i struktur kulturowych.
Źródła:
- Carballo-Pérez Jared, i in., Tumplines, baskets, and heavy burden? Interdisciplinary approach to load carrying in Bronze Age Abu Fatima, Sudan, [w:] Journal of Anthropological Archaeology Volume 77, March 2025.
- Jarus Owen, 4,000-year-old burial of elite woman with ostrich fan reveals world’s oldest known evidence of head straps, Live Science [dostęp: 08.04.2025].
Fot. poglądowa
KF
