Mark Galeotti, Skazani na wojnę. Od Iwana Groźnego do Putina
Wojna towarzyszy Rosji nieustannie od jej powstania, początkowo w formie Księstwa Moskiewskiego w XIII wieku. Uzasadniała ona egzystencję tego państwa już od XIV wieku, kiedy to miał powstać słynny testament Iwana I Kality, nakazujący władcom rosyjskim „zbieranie ziem ruskich”, co mogło się dokonać tylko przez wojnę…
Mark Galleotti podróżuje poprzez wszystkie wieki historii Rosji od średniowiecza do Władimira Putina aby ukazać nam jako bardzo rosyjski imperializm jest związany z samą ideą państwowości rosyjskiej jako takiej i dlaczego aż do czasów współczesnych Rosja nigdy nie była w stanie z niego zrezygnować…
Geneza rosyjskiego imperializmu
Mark Galeotti (ur. 15.10.1965 r.) jest brytyjskim historykiem, wykładowcą i dziennikarzem. Ukończył historię na Uniwersytecie Cambridge, doktorat uzyskał w London School of Economics. Jest pracownikiem Instytutu Studiów Międzynarodowych w Pradze.
Publikował w takich pismach jak „Jane’s Intelligence Review”, „The Spectator”, „Sunday Times”. Jest także redaktorem naczelnym czasopisma „Global Crime”. Z powodu swoich publikacji znalazł się w gronie 29 osób z Wielkiej Brytanii, którym rząd rosyjski zakazał wjazdu do Rosji 14 czerwca 2022 roku.
Wśród jego wydanych dotychczas książek znajdziemy liczne publikacje na temat Rosji m.in. „Kryminalna Rosja: podręcznik na temat 150 lat przestępczości, korupcji i policji” (2003), „Współczesna armia rosyjska 1992-2016” (2017), „Kulikowo 1380: bitwa, która stworzyła Rosję” (2019), „Musimy porozmawiać o Putinie” (2019), „Krótka historia Rosji” (2020), „Wojny Putina. Od Czeczenii do Ukrainy” (2022), „Upadek. Putin, Prigożyn i nowa walka o przyszłość Rosji” (2024).
„Skazani na wojnę. Od Iwana Groźnego do Putina” w angielskim oryginale ukazała się w 2024 roku w Londynie. Książka opisuje rolę wojny i imperializmu w historii Rosji, począwszy od średniowiecza do czasów współczesnych.
Autor ukazuje w niej Rosję jako państwo pozbawione granic naturalnych, którego ziemie z tego powodu od wieków były z łatwością najeżdżane i plądrowane przez różnorakich najeźdźców, począwszy od Wikingów w IX wieku, poprzez Protobułgarów, Chazarów, Pieczyngów i Połowców w wiekach następnych. Najtrwalszy jednak i destrukcyjny wpływ na te ziemie wywarli Mongołowie, którzy podbili je w XIII wieku, następnie sprawowali nad nimi brutalną władzę przez 200 lat i na ten okres odizolowali je od Europy. Zrzucenie jarzma mongolskiego dokonywało się stopniowo, zapoczątkowała je bitwa na Kulikowym Polu w 1380 roku, zwycięska dla Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, ostatecznie mongolskie jarzmo Moskwa zrzuciła 100 lat później, w 1480 roku.
Zaraz po uzyskaniu niepodległości od Mongołów, Wielkie Księstwo Moskiewskie, które w czasach Iwana Groźnego (1530-1584) najpierw przekształciło się w Carstwo Rosyjskie, a potem w czasach Piotra I Wielkiego (1689-1725) zmieniło nazwę na Cesarstwo Rosyjskie rozpoczęło zakrojoną na szeroką skalę ekspansję na ziemię swoich sąsiadów, zarówno na wschodzie, zachodzie jak i południu, która trwa do dnia dzisiejszego.
Ekspansja ta motywowana jest różnorakimi motywami, najważniejsze z nich to były „zbieranie ziem ruskich”, czyli wszystkich ziem, które wchodziły w skład Rusi Kijowskiej, istniejącej do podboju mongolskiego w 1240 roku, z której wywodzi się Rosja, teoria „Trzeciego Rzymu”, którym miała być Moskwa, której celem jest po upadku dwóch pierwszych Rzymów (cesarstwa rzymskiego i bizantyjskiego) obrona „prawdziwej” wiary prawosławnej oraz słowianofilstwo, nakazujące wyzwolenie wszystkich Słowian spod władzy państw niesłowiańskich i zjednoczenie ich pod władzą słowiańskiej Rosji.
Galeotti udowadnia jednak, że ekspansją Rosji kieruje także silny strach przed „powtórką z przeszłości”, czyli utratą niepodległości na rzecz któregoś z jej silnych sąsiadów. Wystarczy w tym miejscu wspomnieć, że w obecnych czasach wielu Rosjan obawia się, że Chiny mogą być dla niej „Mongołami XXI”, którzy dokonają zakrojonej na szeroką skalę agresji przeciwko niej.
Kolejną ważnym czynnikiem dla którego władze rosyjskie nie mogą zrezygnować z imperializmu jest również fakt, że sukcesy militarne zawsze były dla rządzących tym państwem koniecznością, ponieważ dawały im legitymizację do sprawowania dyktatorskiej i niczym nieograniczonej władzy w kraju. Klęski w polityce zagranicznej zawsze prowadziły w tym państwie do osłabienia władzy centralnej, która czuła się wtedy zmuszona przeprowadzić głębsze reformy, jak chociażby uwłaszczenie chłopów w 1861 roku po przegranej wojnie krymskiej (1853-1856), czy też reformy rolne premiera Piotra Stołypina w latach 1906-1911, po przegranej wojnie z Japonią (1904-1905).
Wnioski końcowe
Galeotti nie zostawia nas jednak z pesymistyczną wizją dalszej przyszłości Rosji. Wyraża nadzieję, że być może klęska w wojnie Ukrainą będzie dla Rosji dokładnie tym samym co klęska poniesiona przez Wielką Brytanię w kryzysie sueskim w 1956 roku i porażka Francji w wojnie algierskiej w 1962 roku. Po tych klęskach, obydwa te państwa pogodziły się z utratą swojego statusu mocarstw imperialnych i przeorientować głęboko swoją politykę zagraniczną w zupełnie innym kierunku, znacznie mniej agresywnym.
Osobiście wątpię w całkowitą klęskę Rosji na Ukrainie, gdyż odzyskanie przez Ukrainę jej dawnych granic z roku 2013 zdecydowanie przekracza możliwości tego państwa. Niemniej jednak, fakt, że Putinowi nie udało się zdobyć Kijowa i całego terytorium państwa ukraińskiego może stać się dla elit rosyjskich tak głębokim szokiem, że być może dokona ona gruntownych zmian w polityce zagranicznej, tak jak to pisze autor.
Czytałem wiele książek o Rosji, ale nigdy jeszcze nie przeczytałem tak głębokiego i gruntownego studium rosyjskiego imperializmu, dlatego też rekomenduję każdemu lekturę książki Marka Galeottiego!
Wydawnictwo RM
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa RM. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
