Nie wszystko w Pompejach zostało pogrzebane na zawsze. Wśród popiołów, gdzie śmierć miesza się z pamięcią, archeolodzy natrafili na ślad opowieści, której nie zapisano w żadnym rękopisie. Posągi kapłanki i mężczyzny naturalnej wielkości, wydobyte z monumentalnego grobowca, zdają się szeptać o zapomnianych rytuałach, ambicjach i roli kobiet w świecie, który dziś odkrywamy na nowo.
W Pompejach, w obrębie nekropolii przy Porta Sarno, archeolodzy dokonali niezwykłego odkrycia: dwie niemal naturalnej wielkości rzeźby, przedstawiające kobietę i mężczyznę, zostały odnalezione podczas prac wykopaliskowych w monumentalnym grobowcu. To znalezisko nie tylko rzuca nowe światło na rytuały pogrzebowe czasów starożytnego Rzymu, lecz także daje unikatowy wgląd w rolę kobiet w życiu religijnym świata antycznego.
Pompeje, zniszczone w 79 roku n.e. przez wybuch Wezuwiusza, przez stulecia zachowały pod warstwą popiołów wiele skarbów archeologicznych. Jednym z takich miejsc jest nekropolia Porta Sarno, położona w pobliżu jednej z głównych bram wjazdowych do miasta. Odsłonięty grobowiec, w którym znaleziono rzeźby, był częścią rozległej struktury z licznymi niszami grobowymi, wbudowanymi w szeroki mur, którego fasadę zdobiło reliefowe przedstawienie młodej pary.
Rzeźba kobiety jako kapłanki Ceres
Eksperci sugerują, że kobieta przedstawiona w jednej z rzeźb mogła być kapłanką Ceres, rzymskiej bogini rolnictwa, urodzaju i macierzyństwa. O przypuszczalnej funkcji świadczą detale reliefu: bogato zdobiona biżuteria, w tym kolczyki, pierścienie, bransolety oraz charakterystyczna lunula – wisiorek w kształcie półksiężyca, zawieszony na środku naszyjnika, często utożsamiany z kobiecością i kultami księżycowymi.
Kobieta była przedstawiona w długiej tunice i narzuconym na nią obszernym płaszczu, z welonem okrywającym głowę. W jednej z rąk trzymała liście laurowe, które były wykorzystywane do oczyszczania przestrzeni świętych poprzez rozpraszanie kadzideł i aromatycznego dymu.
Ponieważ naprawdę wygląda na bardzo ważną kobietę w lokalnej elicie, istnieje również pomysł, że mogła być kapłanką Ceres, trzymającą te rośliny i coś, co wydaje się być zwojem papirusu – powiedział Gabriel Zuchtriegel, dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach.
Kwestia tożsamości postaci
Obok postaci kobiecej odnaleziono rzeźbę mężczyzny, odzianego w tradycyjną togę, owiniętą wokół lewego ramienia. Jednakże, mimo często spotykanego w sztuce rzymskiej motywu małżeńskiej pary na grobowcach, badacze nie są przekonani, że figury przedstawiają żonę i męża.
Czasami dostaje się dwóch mężczyzn, a czasami przychodzą w trójkę – powiedział Zuchtriegel. – To może być jej mąż, ale może to być też jej syn. Nie było żadnej inskrypcji, więc nie wiemy.
Wyjątkowym elementem kompozycji jest zachowany u stóp męskiej postaci korzeń drzewa, który prawdopodobnie rósł na szczycie grobowca i przez wieki wrastał w strukturę nagrobka. “Było dla mnie sporym zaskoczeniem, gdy znalazłem go kilka centymetrów pod ziemią” – dodał dyrektor parku archeologicznego.
Posągi kapłanki i mężczyzny – kontekst archeologiczny i poprzednie odkrycia
Wykopaliska na terenie Porta Sarno stanowią część wspólnego projektu Parku Archeologicznego w Pompejach oraz Europejskiego Uniwersytetu w Walencji. Już wcześniej, w 2021 roku, archeolodzy odnaleźli w tej okolicy częściowo zmumifikowane szczątki byłego niewolnika, który osiągnął znaczny awans społeczny.
W lipcu 2024 roku, w ramach projektu badawczego Investigating the Archaeology of Death in Pompeii Research Project, prowadzono wykopaliska w dwóch lokalizacjach: na obszarze pogrzebowym Porta Nola, przy grobowcu Obellio Firmo, oraz na wschód od Porta Sarno, nieopodal grobowca Markusa Veneriusa Secundiusa. Ten ostatni teren był wcześniej badany w 1998 roku podczas budowy linii kolejowej Circumvesuviana, co pozwoliło zidentyfikować ponad 50 grobów cialopalnych, oznaczonych stelami (columelle), a także monumentalny grobowiec z łukiem i murami granicznymi.
W celu całkowitego udokumentowania tej nekropolii, archeolodzy wykonali wykop o wymiarach cztery na cztery metry, umożliwiający opracowanie planów, analiz bioarcheologicznych oraz ocenę czasu porzucenia cmentarza.
Znaczenie kultu Ceres i roli kobiet
Rzeźba przedstawiająca kobietę z atrybutami religijnymi jest jednym z niewielu tego typu znalezisk na terenie południowych Włoch, datowanych na okres między I wiekiem p.n.e. a I wiekiem n.e. Takie przedstawienia są rzadkością, a dodatkowo niemal nie spotyka się wizerunków kapłanek z ich pełnym wyposażeniem rytualnym. Kobiety w rzymskiej religii odgrywały ograniczoną, ale istotną rolę, często pełniąc funkcje kapłanek w ramach lokalnych wspólnot.
Nowo odkryta rzeźba potwierdza obecność kultu Ceres w oficjalnej religii Pompejów i podkreśla wysoką pozycję, jaką mogły osiągnąć kobiety w tej roli. Choć kult ten był często utożsamiany z warstwami niższymi, to jednak prestiżowy charakter znaleziska sugeruje, że kapłanki wywodziły się z elit społecznych.
Posągi kapłanki i mężczyzny naturalnej wielkości – przyszłość odkrycia
Obie rzeźby są obecnie poddawane procesowi konserwacji. Zostaną po raz pierwszy zaprezentowane publicznie podczas wystawy w Pompejach, której otwarcie zaplanowano na 16 kwietnia 2025 roku. To niezwykłe znalezisko nie tylko wzbogaca nasze zrozumienie rytuałów pogrzebowych, lecz także otwiera nowe pola do badań nad rolą kobiet i praktykami religijnymi w starożytnym Rzymie.
Historia Pompejów nie przestaje zadziwiać i inspirować. Każde nowe odkrycie przybliża nas do zrozumienia życia codziennego i duchowego tej niezwykłej cywilizacji, a rzeźba kapłanki Ceres staje się jednym z najważniejszych świadectw tej epoki.
Źródła:
- Alapont Llorenç, Rachele Cava, Joaquin Alfonso Llorens, Juan José Ruiz Lopez, Ana Miguélez González, Pilar Mas Hurtuna, Tomas Hurtado Mullor, Victor Revilla, Antoni Puig Palerm, Silvia Alfayé Vila, Altea Gadea Matamoros, A Monumental Tomb with a relief of two spouses in the funerary area of Porta Sarno [w:] E-Journal Scavi di Pompei, 04, 31.03.2025 [dostep: 08.04.2025].
- Giuffrida Angela, Two near lifesize sculptures found during excavations of Pompeii tomb, The Guardian [dostep: 08.04.2025].
Fot. Alfio Giannotti
AC
