Pierwsi Polacy w Peru

W dziejach polskiej emigracji Peru zajmuje miejsce wyjątkowe. To opowieść o wybitnych polskich inżynierach, badaczach, odkrywcach i podróżnikach, którzy pozostawili po sobie tam trwały ślad. Ich losy to również historie pełne przygód, odkryć, wyzwań i niebezpieczeństw.

Odkrycie, kolonizacja i walka o niepodległość Peru

Pierwszym Europejczykiem, który dotarł do wybrzeży Peru w latach 20 XVI wieku był hiszpański żeglarz – Pascual de Andagoya. W latach 30 XVI wieku nastąpił podbój Peru przez Hiszpanów za sprawą Francisco Pizarro. W 1535 roku założył on stolicę Peru – Limę. W 1544 roku[1] Peru stało się wicekrólestwem obejmującym z czasem praktycznie wszystkie hiszpańskie posiadłości w Ameryce Południowej. Rozwój osadnictwa nastąpił tam od połowy XVI wieku wraz z zakończeniem okresu buntów konkwistadorów przeciwko władzy królewskiej.

Około 1600 roku Peru było już najbogatszą i najcenniejszą kolonią hiszpańską w Ameryce. Podstawę gospodarki stanowiło wydobycie metali szlachetnych, zwłaszcza srebra. W 1717 roku wyodrębniono Wicekrólestwo Nowej Granady, zaś w 1776 roku Wicekrólestwo La Platy. W 1780 roku wybuchło powstanie Indian pod przywództwem Tupaca Amaru II. Walki trwały do 1783 roku.

W dziejach walk o wyzwolenie państw Ameryki Łacińskiej, Peru stanowi szczególny przypadek . Mieszkający tam kreole, wbrew pozorom, nie byli zainteresowani pełną niepodległością i pragnęli korzystać  z dalszej ochrony i protekcji władz hiszpańskich. Zadowalała ich autonomia. Zwolennicy całkowitej niezależności byli więc w Peru w mniejszości.

To sprawiło, że niepodległość musiała przyjść zewnątrz. W 1820 roku na tereny Peru wkroczył José de San Martín i po pokonaniu rojalistów, w 1821 roku proklamował niepodległość. Pełne jednak wyzwolenie przyniosło Peru przybycie Simóna Bolívara i zwycięstwo jego podkomendnego, Antonio José de Sucre, w bitwie pod Ayacucho w 1824 roku.

Pierwsze wzmianki o Polakach w Peru

Za pierwszego Polaka w Peru należy uznać urodzonego w 1663 roku misjonarza i jezuitę –Stanisława Arleta.  Pochodził z Opola i w 1694 roku przybył do Peru, by pracować wśród szczepów indiańskich. Od 1703 roku działał w kolegium jezuickim położonym na terenach Argentyny. Zmarł w 1717 roku w Potosí. Należy dodać jednak, że pochodzenia Arleta budzi wątpliwości i mógł być on też Niemcem.

Kolejni przybysze z ziem polskich pojawili się w Peru w XVIII wieku. Znaleźli się wśród osób zakontraktowanych do pracy tam i w Nowej Hiszpanii. Mieli oni za zadanie podnieść jakość wydobywanego srebra. Jedną ze znanych osób był kierownik kopalni w Olkuszu (Krakowie) i doradca króla – baron Nordeflicht. Choć urodził się w Kurlandii, miał uważać się za Polaka. Co ciekawe, stał się on nawet liderem grupy wysłanej do Peru. Baronowi towarzyszył również specjalista od wytopu metali, także związany z podkrakowskimi kopalniami – Antoni Zachariasz Helm. Wiadomo, że pod koniec 1791 roku prosił on władze hiszpańskie o pozwolenie na powrót do Polski.

W trakcie starć o niepodległość państw Ameryki Łacińskiej, w Peru walczyć miał hrabia Antoni Tomasz Belina-Skupiewski. Być może osiadł tam i założył rodzinę.

Podczas swojej podróży po Ameryce Południowej w latach 1836-1838, wybrzeże Peru zwiedził podróżnik i odkrywca – Paweł Edmund Strzelecki. Miało to miejsce podczas dziesięciomiesięcznego rejsu statkiem „Cleopatra”. Peru w trakcie swoich dwóch podróży do Ameryki w latach 1844-1853 odwiedził także przyrodnik i botanik – Józef Warszewicz.

W Iatach 60 XIX do Peru przybył Sygurd Wiśniowski. Miało to miejsce w trakcie jego dziesięcioletniego pobytu w Australii i Oceanii, gdy pracował na statku handlowym zajmującym się odmierzaniem węgla w Callao oraz załadunkiem guano[2] z wysp Chincha.

Z okresu tego pochodzi też wzmianka o istnieniu niewielkiej polskiej zbiorowości w Peru. Świadczy o tym zgłoszony tam akces do paryskiej organizacji emigracyjnej – Instytutu Czci i Chleba.

Twórca „cudu sztuki inżynieryjnej” – Ernest Malinowski

W XIX wieku w Peru pojawili się także liczni polscy inżynierowe. Za najsłynniejszego z nich należy uznać urodzonego w 1818 roku^[3] w Sewerynach[4] Ernesta Malinowskiego. Początkowo kształcił się w Liceum Krzemienieckim. Po upadku powstania listopadowego wyemigrował wraz z uczestniczącymi w rewolucji ojcem Jakubem i bratem Rudolfem do Francji, gdzie kontynuował edukację[5]. Po ukończeniu studiów, Malinowski został pracownikiem francuskiego Korpusu Dróg i Mostów i wysyłano go m.in. do Algierii, Anglii czy Stanów Zjednoczonych.

W 1852 roku Malinowski podpisał kontrakt na pracę w Peru. W ciągu wieloletniego pobytu tam wziął udział w realizacji wielu projektów budowlanych czy drogowych m.in. zaprojektował i nadzorował brukowanie ulic oraz placów w Arequipa[6] czy przeprowadził modernizację kamiennego mostu w pobliżu Izacuchaca. Był też członkiem komisji opiniującej projekt rozbudowy i modernizacji mennicy w Limie.

Malinowski projektował także linie kolejowe. To właśnie jedna z nich tj. Centralna Kolej Transandyjska, stała się dziełem jego życia. Jej budowę rozpoczęto w 1870^[7] roku i po czterech latach osiągnięto wysokość prawie 5000 m. n. p. m. W trakcie realizacji projektu Malinowski, jak pisał Jarosław Molenda, zasłynął z wprowadzenia wielu innowacyjnych rozwiązań technicznych, które były potrzebne w tak ekstremalnie trudnym terenie i na tak dużych wysokościach[8]. W końcu trzeba było drążyć tunele w skałach czy budować wiadukty nad przepaściami. Warto dodać, że sam Malinowski uczestniczył aktywnie w budowie kolei wspinając się na strome stoki gór czy opuszczając się na linach na dno przepaści.

Pierwszy odcinek kolei otwarto w 1878 roku[9]. Dalszą jej budowę przerwał wybuch wojny z Chile[10]. Malinowski przebywał przez ten czas w Ekwadorze. Do Peru wrócił w 1886roku i kontynuował prace przy budowie kolei. Warto dodać, że dzieło Malinowskiego jeszcze za życia podziwiali specjaliści z Europy i USA uważając je za „cud sztuki inżynieryjnej”.

W Peru Malinowski zaangażował się także w działalność politechniki założonej przez innego polskiego emigranta – Edwarda Habicha. Piastował tam nawet stanowisko dyrektora w latach 1889-1890. Opublikował również kilkanaście artykułów poruszających aspekty polityczne, gospodarcze czy naukowe. Był poliglotą.

Barwnym epizodem w życiu Malinowskiego pozostaje jego udział w wojnie z Hiszpanią^[11]. Został wówczas mianowany inżynierem głównym w porcie Callao i współuczestniczył w jego ufortyfikowaniu. Co ciekawe, po wykonaniu zadania Malinowski nie zajął, jak pisała Danuta Bartkowiak, wygodnego miejsca obserwatora wydarzeń, tylko zgłosił się do obsługi dział w forcie „Santa Rosa” i wziął udział w walce z hiszpańską eskadrą. Za swoje zasługi otrzymał dyplom, medal i honorowe obywatelstwo Peru.

Malinowski zmarł w 1899 roku w Limie i tam został pochowany. Pamięć o jego czynach przetrwała w Peru w postaci wielu monumentów, wliczając w to odsłonięty w 100 rocznicą jego śmierci pomnik na przełęczy Ticlio.

Edward Habich i pierwsza peruwiańska politechnika

Znajomość Malinowskiego z niektórymi prezydentami Peru pozwoliła znaleźć pracę w tym kraju również innym polskim inżynierom. Jednym z nich był urodzony w 1835 roku w Warszawie Edward Habich. W młodości kształcił się w Petersburgu, jednak wbrew pozorom, nie w dziedzinie inżynierii, lecz wojskowości. Wstąpił nawet do armii rosyjskiej i wziął udział w wojnie krymskiej. Po zakończeniu konfliktu dołączył do zarządu odpowiedzialnego za budowę arsenału w Kijowie.

Po pewnym czasie Habich uznał, że kariera wojskowa nie jest dla niego i w 1858 roku wystąpił z wojska. Udał się do Paryża, gdzie rozpoczął kolejne studia. Ich koniec zbiegł się z wybuchem powstania styczniowego i tym samym powrotem Habicha na ziemie polskie. Po upadku rewolucji wrócił do stolicy Francji, gdzie w 1865 roku został rektorem Szkoły Wyższej Polskiej na Montparnasse.

W 1869 roku podpisał kontrakt z rządem peruwiańskim. W kraju tym Habich podejmował się wielu wyzwań takich jak: odbudowa zniszczonego przez trzęsienie ziemi portu Arica, rozbudowa miast Ilo i Moquegua, nadzór nad pracami przy nawadnianiu pół w południowym Peru czy budowa nowego gmachu teatru w Limie. Habich wielokrotnie opiniował też różne projekty inżynieryjne. Za jego sprawą powołano także w 1872 roku. Korpus Inżynierów Rządowych, którego został prezesem. Reprezentował również wielokrotnie Peru na wystawach powszechnych czy konferencjach i angażował się w życie wielu organizacji. Działał też na rzecz rozwoju peruwiańskiego górnictwa.

Dziełem życia Habicha była zaś założona w 1876 roku[12], pierwsza w dziejach Peru politechnika (Universidad Nacional de Ingeniería), z którą, jak pisał José Ignacio López Soria, zrósł się (…) nierozerwalnie pozostając wierny stworzonemu przez siebie dziełu mimo nadarzających się okazji opuszczenia Peru i życia w wygodniejszych bądź korzystniejszych warunkach[13]. Habich został dyrektorem uczelni i pełnił tę funkcję do końca życia, mierząc się przy tym nie raz z problemami finansowymi czy lokalowymi. Nawet wojna z Chile nie przerwała funkcjonowania placówki. W chwili śmierci Habicha, politechnika była już rozwiniętą uczelnią z biblioteką i różnymi laboratoriami.

Edward Habich zmarł w 1909 roku pozostawiając po sobie liczne prace naukowe. Podobnie jak Ernest Malinowski, doczekał się także upamiętnienia w postaci wielu monumentów. Warto dodać, że również jego dzieci i wnukowie zrobili w Peru znaczące kariery.

Aleksander Miecznikowski i jedna z pierwszych bitych dróg w Peru

Wraz z Edwardem Habichem do Peru przybył urodzony w 1836 roku[14]  w majątku Paluch koło Warszawy – Aleksander Miecznikowski. Studiował w Paryżu i zapewne w Liège. Po powrocie do kraju uczył w warszawskich gimnazjach mechaniki, fizyki i matematyki. Otrzymał także etat profesorski na Instytucie Politechnicznym i Rolniczo-Leśnym w Puławach. Pracował tam jednak tylko przez cztery miesiące, do wybuchu powstania styczniowego[15]. W 1864 roku udał się do Francji, gdzie podjął kolejne studia.

Po przybyciu do Peru, Miecznikowski początkowo pracował przy budowie Centralnej Kolei Transandyjskiej wraz z Ernestem Malinowskim. Następnie podjął  się budowy jednej z pierwszych bitych dróg w w Peru,  Callao-Lima, oddanej do użytku w 1873 roku[16]. W tym samym roku zmarł, prawdopodobnie na żółtą febrę. Pozostał po sobie dwa podręczniki oraz kilka artykułów.

Inżynier, wykładowca i miłośnik peruwiańskiej kultury – Władysław Kluger

Edward Habich, podobnie jak Ernest Malinowski, przyczynił się do ściągnięcia do Peru kolejnych polskich inżynierów. Jednym z nich był urodzony w 1849 roku w Krakowie Władysław Kluger. Po ukończeniu studiów w Paryżu, podjął pracę przy trasowaniu linii kolejowej z Paryża do Marsylii. W 1873 roku podpisał kontakt na pracę w Peru.

Podczas pobytu tam Kluger był zaangażowany przy budowie zbiorników wodnych, stalowych mol, wodociągów, kanalizacji czy gmachu prefektury w Tacnie. Wykonał też niezwykle innowacyjny projekt derywacji (odprowadzenia) wód rzeki Maule i jej dopływów, by nawodnić okolice miasta Tacna^[17]. Opracował również plan drogi prowadzącej z Tacna do granic Boliwii przez Kordyliery, zrealizowany w 1878 roku.

Od 1876 roku Kluger był też związany z uczelnią Edwarda Habicha, gdzie prowadził wykłady oraz kierował Katedrą Hydrauliki oraz Budownictwa Wodnego i Lądowego. Interesował się także peruwiańską kulturą, gromadząc przy tym okazy etnograficzne i archeologiczne^[18].

Ze względu na rozwijającą się gruźlicę gardła, Kluger zdecydował się wrócić do Krakowa w 1880 roku. Do Peru przybył raz jeszcze, by ponownie wyjechać w 1884 roku. Zmarł w tym samym roku w San Remo. Pozostawił po sobie wiele prac naukowych oraz wspomnień

Koleje, wojny i matematyka – Władysław Folkierski

W 1873 roku kontrakt na pracę w Peru podpisał także urodzony w 1842 roku w Warszawie Władysław Folkierski. W młodości studiował w Karlsruhe i Paryżu. Przerwał jednak naukę i wrócił na ziemie polskie wraz z wybuchem powstania styczniowego, w którym dosłużył się stopnia porucznika. Jeszcze jednak w 1863 roku ponownie wyemigrował do Francji, gdzie kontynuował studia i odbył praktyki.

W następnych latach był wykładowcą w Wyższej Szkole Polskiej na Montparnasse oraz sekretarzem, a potem wiceprzewodniczącym Towarzystwa Nauk Ścisłych w Paryżu. Wziął także udział w wojnie francusko-pruskiej jako członek Korpusu Inżynierii przy francuskim Sztabie Generalnym. Za zasługi odznaczony został Krzyżem Kawalera Legii Honorowej.

Podczas pobytu w Peru, Folkierski przez pierwsze trzy lata współpracował z Ernestem Malinowskim przy budowie Centralnej Kolei Transandyjskiej. Od 1876 roku nadzorował konstrukcję prywatnej linii kolejowej z Pisco do Ica oraz prowadził prace budowlane w porcie Pisco. W późniejszych latach uczestniczył również w działalności Rady Głównej Robót Publicznych. W 1883 roku został inspektorem finansowym kolei północnych, zaś w 1888 roku dyrektorem kolei południowych. Ponadto zarządzał żeglugą parową na jeziorze Titanica.

Pracę w kolejnictwie Folkierski łączył z działalnością akademicką na uniwersytecie San Marcos w Limie, gdzie w 1876 roku został doktorem honoris causa nauk matematycznych. W 1879 roku mianowano go profesorem mechaniki. Przez dwa lata pełnił też rolę dziekana wydziału fizyczno-matematycznego. Warto dodać, że napisane przez Folkierskiego Zasady rachunku różniczkowego i całkowego z zastosowaniami były przez wiele lat jedynym podręcznikiem w tej dziedzinie. Folkierski uczestniczył także w wojnie z Chile. Był wówczas odpowiedzialny za fortyfikację portów La Punta i Callao.

Finalnie Folkierski opuścił Peru w 1889 roku. Głównym powodem tej decyzji była utrata stanowiska w zarządzie peruwiańskich kolei, gdy te zostały przejęte przez angielski kapitał[19]. Następnie po dwuletnim pobycie we Francji, wrócił na ziemie polskie i pracował przy budowie kolei w Małopolsce. Zmarł w 1904 roku w Zakopanem.

Dyrektor telegrafów – Ksawery Wakulski

Kolejnym polskim inżynierem, który podpisał kontrakt na pracę w Peru w 1873 roku był urodzony w 1843 roku w Gostyninie Ksawery Wakulski. Studiował w Warszawie i Paryżu. Brał udział w powstaniu styczniowym.

Podczas pobytu w Peru początkowo współpracował z Ernestem Malinowskim przy budowie Centralnej Kolei Transandyjskiej. Po usamodzielnieniu się zaprojektował most drewniany na rzece Rimac w Limie, łączący dwie linie kolejowe. Dokonał również inspekcji linii kolejowej prowadzącej od portu Chancay do hacjendy Palpa. Pełnił też funkcję dyrektora telegrafów.

Angażował się także w działalność uczelni Edwarda Habicha. W 1876 roku mianowano go jej wicedyrektorem i objął Katedrę Budowy Dróg i Mostów oraz Wytrzymałości Materiałów. Opublikował też wiele artykułów naukowych.

Wakulski utrzymywał kontakty z reprezentantami Polonii brazylijskiej. Wysyłał im nawet polskojęzyczne książki. Na ziemie polskie wrócił w ostatnich latach XIX wieku[20]. Wiadomo, że pracował w Małopolsce przy budowie linii kolejowej Delatyn-Kołomyja-Stefanówka oddanej do użytku w 1899 roku. Zmarł w 1925 roku w Warszawie.

(Nie)spełniony architekt  – Tadeusz Stryjeński

Stosunkowo krótko w Peru działał urodzony w 1849 roku w Carouge koło Genewy TadeuszStryjeński. Kształcił się w Paryżu i Zurychu. Po ukończeniu studiów i odbyciu praktyki zawodowej, od 1873 roku pracował w firmie budowlanej w Wiedniu, a następnie w Budapeszcie przy budowie kolei. Na wieść o przyjeździe do Paryża Edwarda Habicha i rekrutowaniu polskich inżynierów do pracy w Peru, Stryjeński postanowił wykorzystać okazję i udał się do stolicy Francji.

Po przyjeździe do Peru, Stryjeński podjął się głównie prac architektonicznych. Zaprojektował m.in. gmach Wyższej Szkoły Rolniczej w Limie czy kościół i hotel w Chorrillos. Ze względu jednak na brak funduszy, projekty te nie zostały zrealizowane. W 1875 roku Stryjeński rozpoczął budowę kościoła w Tacna. Wkrótce jednak doszedł do wniosku, że w Peru nie ma możliwości, by realizować się w zawodzie architekta i opuścił ten kraj w 1877 roku[21].

Po dwukrotnym pobycie we Francji, w Warszawie i odbyciu podróży po Galicji, zamieszkał na stałe w Krakowie w 1878 roku. Przez wiele lat pracował tam jako architekt. Był m.in. współtwórcą projektu Pałacu Prasy czy stał za odrestaurowaniem Kościoła Mariackiego. Zmarł w 1943 roku w Krakowie.

Geolog i kartograf  – Aleksander Babiński

Podobnie jak Tadeusz Stryjeński, typowych prac inżynieryjnych nie wykonywał w Peru urodzony w 1823 roku[22] Aleksander Babiński. W młodości uczestniczył w powstaniu wielkopolskim, w którym zginął jego ojciec. Po upadku rewolucji wraz żoną Henryką wyemigrował do Paryża, gdzie ukończył studia. Na ziemie polskie wrócił na krótko, by wziąć udział w powstaniu styczniowym, po czym ponownie udał się do Francji. Uczestniczył również w wojnie francusko-pruskiej^[23].

Do Peru Babiński przybył w 1874 roku i rozpoczął tam pracę jako geolog. Badał m.in. ośrodki wydobywcze węgla i innych minerałów, a także złota i srebra. Wykonał też wiele map służących chociażby do zawierania umów na budowę linii kolejowych. Za najsłynniejszą z nich należy uznać mapę Peru stworzoną w skali 1: 4 000 000. Jak stwierdził Francisco Rodriguez Abraham, osiągnięcia i odkrycia Babińskiego miały istotne znaczenie przy realizacji wielu późniejszych projektów w tym kraju. Babiński opuścił finalnie Peru w 1887 roku i wyjechał do rodziny do Francji. Mieszkał tam aż do śmierci w 1899 roku.

Warto dodać, że w Ameryce Południowej badania geologiczne prowadził także później jego syn Henryk.

Pozostali inżynierowie polscy w Peru

Opisane wyżej postacie nie wyczerpują listy polskich inżynierów, którzy zawitali do Peru w XIX wieku. Należy tu chociażby wskazać nieznanego z imienia Orłowskiego, będącego głównym inżynierem w kopalni srebra w Chilete. Budownictwem wodnym w południowych regionach Peru zajmował się z kolei Bronisław Majerski. Przez pewien czas współpracował też z Władysławem Klugerem. W połowie lat 70 XIX wieku w Limie działał Leonard Laskowski. Kierował on przedsiębiorstwem chemicznym produkującym napoje gazowane i kosmetyki. Warto również wyróżnić niejakiego Bujnickiego, agronoma zarządzającego jedną z wielkich posiadłości w okolicach Trujillo i zaangażowanego w realizację produkcji wódki algarrobowej[24].

Miał spędzić w Peru dwa tygodnie, a żył przeszło dziesięć lat – Konstanty Jelski

Druga połowa XIX wieku przyciągnęła do Peru nie tylko polskich inżynierów, ale także zoologów. Jednym z nich był urodzony w 1837 roku we wsi Lada na Litwie Konstanty Jelski. Po ukończeniu studiów Jelski pracował w Rosji, Niemczech, Turcji czy we Francji. Przez ten czas zajmował się głównie badaniami z zakresu zoologii^[25]. W 1864 roku^[26] wysłano go z Francji do Gujany Francuskiej w roli członka rządowej misji sanitarnej i aptekarza marynarki. Na miejscu Jelski poświęcił się badaniom i obserwacjom lokalnej flory i fauny, a także prowadzeniu wykładów z botaniki i rolnictwa w Cayenne. Pełnił ponadto funkcję aptekarza w różnych regionach Gujany oraz prowadził obserwacje etnograficzne.

Z powodów uciążliwego klimatu i pierwszych oznak malarii, w 1869 roku Jelski przeniósł się do Peru. Podczas pobytu tam poznał włoskiego przyrodnika, Antonio Raimondiego, który zaproponował mu stanowisko kustosza w powstającym Muzeum Przyrodniczym w Limie. Jelski zgodził się i oprócz gromadzenia zbiorów przyrodniczych dla muzeum, prowadził także prace kartograficzne i geologiczne.

Warto dodać, że Jelski początkowo planował spędzić w Peru tylko dwa tygodnie i następnie udać się Boliwii. Finalnie mieszkał tam aż do 1779 roku^[27], a przyczynili się do tego nakłaniający go do pozostania Ernest Malinowski i Edward Habich.

Po powrocie na ziemie polskie Jelski pełnił rolę kustosza zbiorów Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności w Krakowie czy wykładał zoologię na kursach dla dorosłych przy Muzeum Branickich w Warszawie. Zmarł w 1896 roku w Krakowie.

Uczeń Konstantego Jelskiego – Jan Sztolcman

Wraz z objęciem posady w Muzeum Przyrodniczym w Limie, Jelski nie mógł już zbierać okazów dla Gabinetu Zoologicznego w Warszawie. Poprosił więc jego kierownika, Władysława Taczanowskiego, o przesłanie mu osoby, którą mógłby w tym celu wyszkolić. Wybrańcem został pomocnik Taczanowskiego, urodzony w 1854 roku w Warszawie i student tamtejszego uniwersytetu – Jan Sztolcman.

W trakcie pobytu w Peru w latach 1875-1880[28] Sztolcman odbył wiele podróży po kraju zarówno samemu jak i z Konstantym Jelskim. Warto dodać, że w 1882 roku ponownie zawitał w tej części świata, odbywając tym razem podróże po wielu krajach Ameryki Środkowej i Południowej.

Po powrocie na ziemie polskie, Sztolcman był chociażby dyrektorem Muzeum Branickich, współtworzył późniejsze Polskie Towarzystwo Łowieckie czy wziął udział w wyprawie do Afryki. Należy podkreślić, że jest to tylko wycinek jego rozległej działalności prowadzonej również po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Zmarł w 1928 roku w Warszawie.

Polacy w Peru  w dalszych latach XIX i XX wieku

W dalszych dziesięcioleciach XIX i XX wieku Polacy nadal przebywali licznie do Peru. W 1889 roku do Ameryki Południowej wysłano zoologa Jana Kalinowskiego. Podczas pobytu w Peru dorobił się znacznego majątku na handlu kolekcjami fauny z muzeami z całego świata.

W 1911 roku do Peru przybył Ryszard Jax-Małachowski, który zdaniem Marii Paradowskiej, stał się tam jednym z najwybitniejszych architektów, projektując i tworząc przy tym wiele budowli. Pełnił też rolę rektora uczelni Edwarda Habicha. Architektami zostali również jego syn i jeden z wnuków.

W tym samym roku do Peru przybył pierwsi polski salezjanin, brat zakonny Feliks Burger. Pracował tam jako opiekun i wychowawca peruwiańskich chłopców, a także prowadził orkiestrę dętą. Burger pozostał w Peru aż do śmierci w 1974 roku.

W 1913 roku do Ameryki Południowej wyruszył Witold Szyszłło. W trakcie wyprawy nie ominął Peru, gdzie zamieszkał na stałe w 1915 roku. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w latach 1922-1932 był konsulem polskim w Limie.

Pierwsi Polacy w Peru – podsumowanie

Zapewne pierwszym Polakiem, który przybył do Peru w XVII wieku był misjonarz, jezuita Stanisław Arlet. Kolejni przybysze z ziem polskich pojawili się tam w XVIII wieku. Byli to dwaj specjaliści górniczy, baron Nordeflicht i Antoni Zachariasz Helm, mający za zadanie podnieść jakość wydobywanego tam srebra. W XIX wieku obszar ten odwiedzali polscy podróżnicy i badacze. Byli to: Paweł Edmund Strzelecki, Józef Warszewicz czy Sygurd Wiśniowski. W źródłach pojawia się także wzmianka o istnieniu w Peru niewielkiej polskiej zbiorowości,

Szerokie uznanie zdobyli w Peru polscy inżynierowie. W pierwszej kolejności należy tu wskazać Ernesta Malinowskiego, który zrealizował tam liczne projekty, w tym słynną Centralną Kolej Transandyjską. Ściągnął on także Peru twórcę pierwszej w dziejach tego kraju politechniki – Edwarda Habicha czy wykonawcę jednej z pierwszych bitych dróg w Peru, Callao-Lima, Aleksandra Miecznikowskiego.

Polscy inżynierowie przybywali do Peru również w kolejnych latach. Należy tu wymienić: Władysława Klugera, Władysława Folkierskiego czy Ksawerego Wakulskiego. W Peru działali też architekt Tadeusz Stryjeński czy geolog i kartograf Aleksander Babiński.

Polscy inżynierowie w Peru (od lewej siedzą: Tadeusz Stryjeński, Władysław Folkierski, Ernest Malinowski, Edward Habich, Leonard Laskowski, a stoją: Ksawery Wakulski, Aleksander Babiński, Władysław Kluger, Jan Sztolcman). Źródło: Wikimedia Commons

W 1869 do Peru przybył zoolog Konstanty Jelski i objął stanowisko kustosza w Muzeum Przyrodniczym w Limie. Został on także mentorem innego polskiego zoologa wysłanego do Peru – Jana Sztolcmana.

Polacy przybywali do Peru także w następnych latach XIX i XX wieku. Byli to: zoolog Jan Kalinowski, architekt Ryszard Jax-Małachowski, misjonarz Feliks Burger czy podróżnik Witold Szyszłło.

Choć emigracja polska do Peru w XIX wieku była zdecydowanie mniej liczna niż do Brazylii czy Argentyny, to jednak zasługi osób, które tam dotarły, pozwalają wysunąć tezę, że kraj ten odegrał znaczącą rolę w historii polskiej obecności w Ameryce Południowej. Można nawet uznać Peru za jeden z trzech najważniejszych państw południowoamerykańskich dla emigracji polskiej w XIX wieku.

Bibliografia:

• Abraham Francisco Rodriguez, Wkład Polaków w rozwój Peru do początku XX wieku [w:] Polacy w dziejach Peru, red. Stanisław Rakowicz, Toruń 2019, s. 129-142.
• Bartkowiak Danuta, Ernest Malinowski. Konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996.
• Bartkowiak Danuta, Babiński Aleksander [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 1, A-E, Toruń 2003, s. 131-132.
• Bartkowiak Danuta, Folkierski Władysław Marian [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 2, F-K, Toruń 2004, s. 33-34.
• Bartkowiak Danuta, Habich Edward Jan [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 2, F-K, Toruń 2004, s. 179-180.
• Bartkowiak Danuta, Habich Edward Jan, pomniki [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 2, F-K, Toruń 2004, s. 180-181.
• Bartkowiak Danuta, Kalinowski Jan [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 2, F-K, Toruń 2004, s. 357.
• Bartkowiak Danuta, Kluger Władysław [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 2, F-K, Toruń 2004, s. 416-417.
• Bartkowiak Danuta, Majerski Bolesław [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 3, K-O, Toruń 2004, s. 229.
• Bartkowiak Danuta, Malinowski Ernest (Adam) [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 3, K-O, Toruń 2004, s. 240-242.
• Bartkowiak Danuta, Malinowski Ernest, pomniki [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 3, K-O, Toruń 2004, s. 242.
• Bartkowiak Danuta, Małachowski Jaxa Ryszard (Małachowski Yaxa Ricard) [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 3, K-O, Toruń 2004, s. 243-244.
• Bartkowiak Danuta, Miecznikowski Aleksander Mikołaj [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 3, K-O, Toruń 2004, s. 299-300.
• Bartkowiak Danuta, Stryjeński Tadeusz (Tadeusz Stryjemski) [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 5, S-Ż, Toruń 2005, s. 13.
• Bartkowiak Danuta, Szyszłło (Szyszło) Witold [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 5, S-Ż, Toruń 2005, s. 82.
• Bartkowiak Danuta, Wakulski Ksawery Franciszek [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 5, S-Ż, Toruń 2005, s. 214.
• Bartkowiak Danuta, Inżynier Ernest Malinowski – pierwszy wielki Polak w dziejach Peru, bohater narodowy swojej drugiej ojczyzny [w:] Polacy w dziejach Peru, red. Stanisław Rakowicz, Toruń 2019, s. 81-107.
• Belina Skupiewski Antoni, Genealogia Polaków [dostęp 20.11.2025].
• Będkowski Mateusz, Polacy na krańcach świata. XIX wiek, Warszawa 2018.
• Birkenmajer Aleksander, Habich Edward Jan [w:] Polski słownik biograficzny, t. 9, Wrocław – Warszawa – Kraków 1960-1961, s. 215-217.
• Borejsza Jerzy W., Emigracja polska po powstaniu styczniowym, Warszawa 1966.
• Bratkowski Stefan i Orłowski Bolesław, Miecznikowski Aleksander Mikołaj [w:] Polski słownik biograficzny, t. 20, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975, s. 734-735.
• Brzęk Gabriel, Jelski Konstanty [w:] Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław – Warszawa – Kraków 1964, s. 155-156.
• Brzozowski Stanisław M., Malinowski Ernest [w:] Polski słownik biograficzny, t. 19, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1974, s. 336-337.
• Davies Thomas M., History of Peru, Encyclopedia Britannica, [dostęp: 20.11.2025 ].
• Dygdała Bogusław, Polscy misjonarze w Peru  [w:] Polacy w dziejach Peru, red. Stanisław Rakowicz, Toruń 2019, s. 187-202.
• Dzieje Ameryki Łacińskiej, 1750-1870/1880, oprac. Marcin Kula, Tadeusz Łepkowski i Jan Szemiński, t. 1, Warszawa 1977.
• Klarner-Kosińska Izabela, Polonia w Peru [w:] Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, red. Marcin Kula, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 181-201.
• Kozłowski Eligiusz, Małachowski Gwido Ryszard [w:] Polski słownik biograficzny, t. 19, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1974, s. 412.
• Krzanowski Andrzej, Polscy archeolodzy w Peru  [w:] Polacy w dziejach Peru, red. Stanisław Rakowicz, Toruń 2019, s. 175-185.
• López Soria José Ignacio, Polak z peruwiańskiego pomnika – Edward Habich, tłum. Teresa Marzyńska, red. Stefan Bratkowski i Bolesław Orłowski, Warszawa 1986.
• Mazurkiewicz Władysław, Peru, Ekwador, Kolumbia, Wenezuela [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata. Słownik encyklopedyczny, red. Władysław Pobóg-Malinowski, t. 1, z. 1-2, Warszawa 1939, s. 78-83.
• Molenda Jarosław, Polskie odkrywanie świata, Warszawa 2017.
• Mucha Danuta, Polacy w Ameryce Łacińskiej. Słownik biobibliograficzny, Łódź 2016.
• Nasi wybitni rodacy w Peru, Z miłości do Inków, [dostęp: 01.12.2025].
• Opioła Monika, Jelski Konstanty [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i polonii, red. Kazimierz Dopierała, t. 2, F-K, Toruń 2004, s. 314-315.
• Orłowski Bolesław, Aleksander Babiński [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 17.
• Orłowski Bolesław, Folkierski Władysław [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 63-64.
• Orłowski Bolesław, Habich Edward [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 76-77.
• Orłowski Bolesław, Kluger Władysław [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 98-99.
• Orłowski Bolesław, Malinowski Ernest [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 130-131.
• Orłowski Bolesław, Miecznikowski Aleksander Mikołaj [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 138.
• Orłowski Bolesław, Wakulski Ksawery Franciszek [w:] Słownik polskich pionierów techniki, red. tenże, Katowice 1984, s. 219.
• Orłowski Bolesław, Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji, Warszawa 1992.
• Orłowski Bolesław, Ernest Malinowski i inni. Polscy inżynierowie w Ameryce Południowej, „Mówią wieki” 2017, nr 6, s. 73-76.
• Paradowska Maria, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów polskiego wychodźstwa w Ameryce Południowej, Warszawa 1984.
• Paradowska Maria, Polacy w Ameryce Południowej, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1977.
• Paradowska Maria, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992.
• Pertek Jerzy, Polacy na morzach i oceanach, t. 1, Poznań 1981.
• Pertek Jerzy, Polacy na szlakach morskich świata, Gdańsk 1957.
• Peru. Historia, Encyklopedia PWN, [dostęp: 20.11.2025 ].
• Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Zbigniew Dobosiewicz i Waldemar Rómmel, Lublin 1977.
• Polska w Peru, Gov.pl, [dostęp: 26.11.2025].
• Rakowicz Stanisław, Inżynier Edward Habich – pierwszy Polak honorowy obywatel Peru z pomnikiem w Limie [w:] Polacy w dziejach Peru, red. tenże, Toruń 2019, s. 109-128.
• Samujłło Julian, Folkierski Władysław Marian [w:] Polski słownik biograficzny, t. 7, Kraków 1948-1958, s. 48-49.
• Samujłło Julian, Kluger Władysław [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 13, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967, s. 23-25.
• Sitek Filip, Pierwsi Polacy w Boliwii, Historykon, [dostęp: 30.11.2025].
• Sitek Filip, Pierwsi Polacy w krajach La Platy, Historykon, [dostęp: 30.11.2025].
• Sitek Filip, Pierwsi Polacy w krajach Wielkiej Kolumbii, Historykon, [dostęp: 30.11.2025].
• Słabczyński Wacław, Paweł Edmund Strzelecki. Podróże – odkrycia – prace, Warszawa 1957.
• Słabczyńscy Wacław i Tadeusz, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992.
• Smolana Krzysztof, Szyszłło Witold [w:] Polski słownik biograficzny, t. 50, Warszawa – Kraków 2014-2025, s. 425-426.
• Spyra Jarosław, Zarys historii Peru od Imperium Inków do czasów współczesnych [w:] Polacy w dziejach Peru, red. Stanisław Rakowicz, Toruń 2019, s. 19-53.
• Sroka Stanisław Tadeusz, Sztolcman Jan Stanisław [w:] Polski słownik biograficzny, t. 49, Warszawa – Kraków 2013, s. 110-112.
• Wiśniowski Sygurd, Dziesięć lat w Australii, red. Barbara Juszczyk i Damian Leszczyński, Wrocław 2024.
• Zieliński Stanisław, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933.

Aleksander Babiński, Aleksander Miecznikowski, Algieria, Ameryka Łacińska, Ameryka Południowa, Ameryka Środkowa, Anglia,  Antoni Tomasz Belina-Skupiewski, Antoni Zachariasz Helm, Antonio José de Sucre, Antonio Raimondi, Arequipa, Arica, baron Nordeflicht, bitwa pod Ayacucho, Boliwia, Bronisław Majerski, Bujnicki, Callao, Carouge, Cayenne, Centralna Kolej Transandyjska, Chancay, Chile, Chilete, Chorrillos, Delatyn, Edward Habich, Ekwador, emigracja, emigracja polska do Ameryki Południowej, emigracja polska do Francji, emigracja polska do Peru, emigracja polska w XIX wieku, Ernest Malinowski, Feliks Burger, Francisco Pizarro, Galicja, Genewa, Gostynin, Gujana Francuska, Hiszpania, Ica, Ilo, Instytutu Czci i Chleba, Izacuchaca, Jan Sztolcman, Jana Kalinowski, jezioro Titanica, José de San Martín, Józef Warszewicz, Karlsruhe, Kijów, Kołomyja, Konstanty Jelski, Kordyliery, Kościół Mariacki, Kraków, Ksawery Wakulski, La Punta, Lada, Leonard Laskowski, Liceum Krzemienieckie, Liège, Lima, Litwa, Małopolska, Moquegua, Muzeum Branickich, Muzeum Przyrodnicze w Limie, Niemcy, Orłowski, Palpa, Pałac Prasy, Paryż, Paweł Edmund Strzelecki, Peru, Petersburg, Pisco, Polacy w Ameryce Południowej, Polacy w Peru, politechnika w Peru, Polonia brazylijska, polscy inżynierowie w Peru, powstanie listopadowe, powstanie styczniowe, powstanie wielkopolskie, Puławy, Rosja, Ryszard Jax-Małachowski, rzeka Maule, rzeka Rimac, San Remo, Seweryny, Simón Bolívar, srebro, Stanisław Arlet, Stefanówka, Sygurd Wiśniowski, Szkoła Wyższa Polska na Montparnasse, Szwajcaria, Tacna, Tadeusz Stryjeński, Ticlio, Towarzystwo Nauk Ścisłych, Trujillo, Tupaca Amaru II, Turcja, Universidad Nacional de Ingeniería, USA, Warszawa, Wicekrólestwo La Platy, Wicekrólestwo Nowej Granady, wielka emigracja, Witold Szyszłło, Władysław Kluger, Władysław Taczanowski, wojna Chile i Peru z Hiszpanią, wojna francusko-pruska, wojna o Pacyfik, wojna o saletrę, wojna o niepodległość Ameryki Południowej, wojna o niepodległość Ameryki Łacińskiej, Wyspy Chincha, Zakopane, Zurych, XVII wiek, XVIII wiek, XIX wiek, XX wiek,

[1] Źródła podają też 1542 rok.

[2] Guano – ptasie odchody stosowane jako nawóz.

[3] Niektóre źródła podają też 1808 i 1815 rok.

[4] Niektóre źródła podają też Różyczno na Podolu.

[5] Niektóre źródła twierdzą nawet, że E. Malinowski brał udział w powstaniu listopadowym. Jak trafnie jednak zauważyła Danuta Bartkowiak, jest to niemożliwe ze względu na jego młody wiek. Malinowski mógł wówczas co najwyższej dostarczać rozkazy.

[6] Podczas pobytu w Arequipie Malinowski przeprowadzał też badania laboratoryjne i prowadził wykłady.

[7] Niektóre źródła podają też 1872 rok.

[8] Z kolei Danuta Bartkowiak twierdziła, że Malinowski nie zastosował żadnych specjalnych rozwiązań technicznych podczas budowy kolei.

[9] Stanisław M. Brzozowski podawał 1876 rok.

[10] Wojna o Pacyfik (wojna o saletrę) konflikt zbrojny między koalicją Peru i Boliwii, a Chile mający miejsce w latach 1879-1884. Ze starcia zwycięsko wyszło Chile.

[11] W źródłach występują różne ramy czasowe wojny Chile i Peru z Hiszpanią. Ogólnie rzecz biorąc, konflikt rozegrał się w latach 60 XIX wieku, zaś pokój zwarto w 1871 roku. Na jego mocy Hiszpania w końcu uznała niepodległość Peru.

[12] W źródłach występuje też 1875 rok.

[13]J. I. López Soria, Polak z peruwiańskiego pomnika – Edward Habich, tłum. T. Marzyńska, red. S. Bratkowski i B. Orłowski, Warszawa 1986, s. 86.

[14] M. Paradowska wskazywała na 1837 rok.

[15] Francisco Rodriguez Abraham uważał, że Miecznikowski otrzymał posadę profesora w Instytucie Politechnicznym i Rolniczo Leśnym w Puławach w 1864 roku i musiał zrezygnować z niej po klęsce powstania styczniowego.

[16] Wiele źródeł uważa, że była to pierwsza bita droga w Peru.

[17] Projekt nie został jednak zrealizowany przez wybuch wojny z Chile.

[18] Swoją kolekcję Kluger przekazał później Akademii Umiejętności w Krakowie.

[19] Izabela Klarner-Kosińska wskazywała też niechęć nowego prezydenta Peru do Władysława Folkierskiego, nierozumiejącego potrzeb reform. Kiedy jednak Folkierski opuszczał Peru, prezydentem tego kraju był już przez trzy lata zwolennik reform –  Andrés Avelino Cáceres.

[20] Izabela Klarner-Kosińska przypuszczała, że Ksawery Wakulski wrócił na ziemie polskie ze względów patriotycznych.

[21] Francisco Rodriguez Abraham stwierdził, że większe możliwości realizacji projektów przez architektów pojawiły się w Peru dopiero na początku XX wieku.

[22] Niektóre źródła podają też 1824 rok.

[23] Wojna francusko-pruska miała miejsce w latach 1870-1871. Zakończyła się zwycięstwem koalicji Prus i pozostałych państw niemieckich.

[24] Algarrobo – rodzaj drzewa występującego w Peru.

[25] Zdarzyły się też wyjątki. Przykładowo w Turcji Jelski sporządzał mapy geologiczne i poszukiwał minerałów, zaś we Francji był przez pewien czas urzędnikiem w ministerstwie komunikacji.

[26] Źródła podają też 1865 rok.

[27] Źródła podają też 1878 rok.

[28] Źródła podają też 1881 rok.