Swoje życie rozpoczął w warunkach, które urągały przyszłemu królowi Polski i Szwecji. Urodził się w więzieniu, do którego jego rodziców wtrącił jego stryj – Eryk XIV Waza. Wszystko przez politykę bałtycką jego wuja – Zygmunta II Augusta, który wszedł w konflikt z ojcem naszego bohatera – Janem III Wazą. Eryk XIV Waza uznał swojego brata za zdrajcę, który spiskuje z Rzeczpospolitą Obojga Narodów, ponieważ Jan ożenił się z siostrą Zygmunta Augusta – Katarzyną Jagiellonką. Po kilku dekadach, gdy Zygmunt III Waza był już królem Polski, postanowił, że postawi sobie pomnik za życia. Czy trzeci król Polski, wybrany w wyniku wolnej elekcji był megalomanem?
Przyczyny konfliktu braci
Król Polski i wielki książę litewski Zygmunt II August i król Szwecji Eryk XIV Waza weszli na wojenną ścieżkę po tym, jak Zygmunt II August również walczył o to, by Rzeczpospolita Obojga Narodów dominowała nad Bałtykiem. Chodziło również o Inflanty, czyli terytorium dzisiejszej Łotwy i Estonii. Takie same plany miała oczywiście też Szwecja.
Zygmunt II August zdecydowanie sprzeciwiał się polityce bałtyckiej, prowadzonej przez Eryka XIV Wazę. To właśnie doprowadziło do konfliktu pomiędzy tymi władcami. Eskalacją tego konfliktu było małżeństwo siostry króla Zygmunta Augusta – Katarzyny Jagiellonki z bratem Eryka XIV Wazy – Janem III Wazą. Eryk XIV odczytał to jako zawarcie sojuszu polsko-szwedzkiego, wymierzonego właśnie w niego! Wyjście, zdaniem Eryka było tylko jedno. Gdy świeżo upieczona para małżonków wróciła z Krakowa do Szwecji, z polecenia Eryka została aresztowana i umieszczona w zamku Gripsholm w Mariefred. To właśnie tam – 20 czerwca 1566 – przyszedł na świat przyszły król Polski Zygmunt III Waza.
Przyszły król Polski w więzieniu!
Więzienna codzienność nie była kolorowa, zwłaszcza z dziećmi, bo jeszcze urodziła się Izabella Wazówna, która jednak nie przeżyła tych spartańskich warunków. Katarzyna Jagiellonka kupowała koszule od strażników więziennych i przerabiała je na pieluchy dla dzieci.
Dopiero w 1568 roku udało się Janowi Wazie obalić brata, a wtedy to on został królem Szwecji. Para królewska mogła wyjść na wolność i odzyskać utracone wpływy. Po uwolnieniu rodziców Zygmunta III Wazy, urodziła się im kolejna córka Anna Wazówna. Młody Zygmunt Waza dorastał w duchu katolicyzmu, a to z kolei zostało z nim do końca życia i kosztowało utratę szwedzkiego tronu. Nie zgodził się przejść na luteranizm i tym sposobem został zdetronizowany ze szwedzkiego tronu, który objął po śmierci ojca.
Droga do polskiego tronu
Po śmierci Zygmunta II Augusta, który zmarł 7 lipca 1572 roku, po raz pierwszy wybrano polskiego władcę w wyniku wolnej elekcji viritim. 11 maja 1573 roku królem tym został wybrany syn Katarzyny Medycejskiej – Henryk Walezy, który 18 lutego 1574 roku dotarł do Krakowa, by objąć polski tron. Nie robił tego jednak z własnej woli, lecz spełniał matczyne ambicje, gdyż marzeniem Katarzyny Medycejskiej było, by każdy jej syn zasiadał na jakimś tronie, a francuski był już zajęty. Wobec tego Katarzyna Medycejska przekupiła polską szlachtę, byle tylko to jej syn wygrał tę pierwszą wolną elekcję.
Jednak 30 maja 1574 roku zmarł król Francji – Karol IX Walezjusz, a Katarzyna poinformowała o tym listownie syna. Ten bezzwłocznie uciekł z Krakowa i udał się do Francji. Zostawił list, że gdy tylko uporządkuje swoje sprawy we Francji to wróci. Nie wrócił nigdy. Nigdy też nie abdykował!
Po ucieczce Walezego, ogłoszono, że królem Polski ma być Anna Jagiellonka, córka Zygmunta Starego i Bony Sforzy oraz siostra zmarłego króla Zygmunta Augusta. Na męża dla niej wybrano księcia Siedmiogrodu – Stefana Batorego. Ich ślub oraz wspólna koronacja odbyły się 1 maja 1576 roku. Stefan Batory, podobnie jak kiedyś Władysław II Jagiełło, został koronowany na króla Polski iure uxoris.
10-letnie panowanie Stefana Batorego, jest oceniane jako jedno z lepszych, ale dla swojej żony nie był zbyt łaskawy. Spędził z nią kilka nocy, a później zajmował się kampaniami wojennymi. Nie uszło to uwadze Anny Jagiellonki, która zrobiła wszystko, by doczesne szczątki jej męża, nie spoczęły obok niej i jej rodziny. Stefan Batory zmarł 12 grudnia 1586 roku i został pochowany w specjalnie do tego celu zaaranżowanej Kaplicy Mariackiej na Wawelu.
Po śmierci Stefana Batorego, Anna Jagiellonka doprowadziła do wyboru na króla Polski swojego siostrzeńca – Zygmunta Wazy, który wygrał wolną elekcję 19 sierpnia 1587 roku. Część szlachty wybrała królem Maksymiliana III Habsburga, który uważał się za króla Polski i ruszył do Krakowa objąć polski tron. Jego wojska zostały jednak rozbite przez wojska Jana Zamoyskiego w bitwie pod Byczyną, do której doszło w 1588 roku, a sam Maksymilian III Habsburg został wzięty do niewoli. Niedoszły król Polski został zmuszony do podpisania traktatu bytomsko-będzińskiego, w wyniku którego zrzekał się on praw do polskiej korony na rzecz Zygmunta III Wazy.
Zygmunt III Waza megalomanem?
27 grudnia 1587 roku na Wawelu odbyła się koronacja Zygmunta III Wazy na króla Polski. Polskiego monarchę koronował Stanisław Karnkowski. Rządy Zygmunta III Wazy nie zostały zbyt dobrze przyjęte przez polską szlachtę. Król prowadził politykę prohabsburską oraz dążył do uzyskania tronu Szwecji. Ponadto wzmacniał władzę królewską, co szlachta uznała za ograniczanie jej praw. Ogłoszono nawet detronizację Zygmunta III Wazy, a do tronu wysunięto kandydaturę Gabriela Batorego. Król nie dawał za wygraną i stanął do walki. Być może obawiał się, że tak jak kiedyś jego rodzice, tak teraz i on trafi do więzienia. Być może obudziły się w Zygmuncie III Wazie stare demony. W 1607 roku doszło do bitwy pod Guzowem, podczas której rokosz Zebrzydowskiego został stłumiony. Ów rokosz osłabił władzę królewską, a szlachta dostała sygnał, że trzeba dalej osłabiać władzę królewską.
Aby podnieść swoją samoocenę, król Zygmunt III Waza postanowił, że wybuduje sobie pomnik na swoją cześć. Miała to być słynna dzisiaj Kolumna Zygmunta III Wazy, która stoi przed Zamkiem Królewskim w Warszawie. Polski monarcha wycofał się jednak z tego pomysłu, aby nie zostać posądzonym o dążenie do władzy absolutnej. Pomysł ojca zrealizował jego syn – król Władysław IV Waza. Kolumna Zygmunta III Wazy stanęła przed Zamkiem Królewskim w Warszawie 24 listopada 1644 roku.
Historia Zygmunta III Wazy jest bardzo ciekawa. Był to monarcha, który „stał w rozkroku” pomiędzy Rzeczpospolitą Obojga Narodów a Szwecją. Być może miał megalomańskie zapędy, ale w porę się opamiętał.
Bibliografia:
- Cynarski S., Zygmunt August, Wrocław 1988.
- Rudzki E. Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Warszawa 1990.
- Wisner H., Zygmunt III Waza, Wrocław 1991.
