Po sześćdziesięciu latach pracy w cieniu kolumnad i mozaik Nea Pafos, polscy archeolodzy wreszcie znaleźli swoje miejsce na mapie śródziemnomorskiej nauki. Wśród palm i ruin starożytnych świątyń stanęła archeologiczna stacja badawcza w Pafos, dająca ich badaniom nie tylko dach nad głową, ale i nowe znaczenie. Wydarzenie, które połączyło przeszłość z przyszłością, stało się także hołdem dla tych, którzy przez dekady tworzyli niewidzialne fundamenty tego sukcesu.
18 czerwca 2025 roku zapisze się na kartach polskiej nauki jako dzień otwarcia pierwszej archeologicznej stacji badawczej w Pafos – oficjalnej siedziby polskich archeologów na Cyprze. Wydarzenie to, zorganizowane przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (CAŚ UW), miało wymiar nie tylko symboliczny, ale i praktyczny. Po sześciu dekadach intensywnych badań polskich zespołów na tym wyjątkowym stanowisku archeologicznym, nasi naukowcy wreszcie zyskali stałe zaplecze.
Jak podkreślił dr Paweł Lech, zastępca kierowniczki stacji, Polscy badacze tułali się dotąd trochę jak Odyseusz, a teraz będą w końcu mieć swoje miejsce. Słowa te oddają nie tylko emocje związane z otwarciem nowego ośrodka, ale też skalę wyzwania, jakim przez lata była logistyka badań archeologicznych na Cyprze.
Świętowanie i symboliczny moment
Otwarcie stacji zbiegło się z wyjątkową rocznicą – 60-leciem obecności polskich archeologów na stanowisku Nea Pafos, wpisanym na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Uroczystości zgromadziły licznych przedstawicieli władz cypryjskich i polskich, wśród których znaleźli się między innymi:
- prof. Vasiliki Kassianidou, wiceministra kultury Cypru,
- prof. Andrzej Szeptycki, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Rzeczypospolitej Polskiej,
- Phedonas Phedonos, burmistrz miasta Pafos,
- Marek Szczepanowski, ambasador RP na Cyprze.
Część oficjalna rozpoczęła się zwiedzaniem terenów wykopaliskowych prowadzonych przez polskich naukowców, po czym uczestnicy wzięli udział w otwarciu wystawy fotograficznej zatytułowanej Od Maluteny do Agory: 60 lat polskiej archeologii w Nea Pafos na Cyprze. Dzień zwieńczył koncert jazzowy w wykonaniu wybitnego pianisty, laureata nagrody Grammy – Włodka Pawlika.
W uznaniu znaczenia wydarzenia władze Pafos zamknęły ulicę przylegającą do nowo powstałej placówki, zlokalizowanej zaledwie dwa kilometry od wykopalisk.
Archeologiczna stacja badawcza w Pafos – nowe możliwości dla nauki
Dla polskiego środowiska archeologicznego powstanie archeologicznej stacji badawczej w Pafos to kamień milowy. Jak zaznaczyła prof. Ewdoksia Papuci-Władyka, kierowniczka stacji oraz wspólnej ekspedycji Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, Polskie badania na Cyprze przyniosły spektakularne osiągnięcia, co nie byłoby możliwe, gdyby nie świetna współpraca z Departamentem Starożytności Cypru i wsparcie ze strony władz miasta Pafos. Słowa te wybrzmiały z wdzięcznością, ale i jako przypomnienie o strategicznej wartości partnerstw międzynarodowych w nauce.
Z kolei prof. Artur Obłuski, dyrektor CAŚ UW, wyraził przekonanie, że nowo powstała placówka stanie się nie tylko punktem wsparcia logistycznego, ale i centrum otwartym na dialog oraz wymianę wiedzy. Chcemy, by była to przestrzeń otwarta – dla badaczy i studentów z Polski i zagranicy oraz dla lokalnej społeczności Pafos – podkreślił profesor.
Wypowiedzi te ukazują, że nowa stacja nie jest jedynie zapleczem administracyjnym, ale ma pełnić funkcje edukacyjne, popularyzatorskie i integracyjne. Ośrodek wyposażono w bibliotekę, salę konferencyjną, przestrzenie biurowe oraz noclegowe – wszystko to w celu zapewnienia komfortowych warunków do całorocznych badań i pracy naukowej.
Trwały fundament po sześciu dekadach pracy
Otwarcie archeologicznej stacji badawczej w Pafos było momentem długo wyczekiwanym przez kolejne pokolenia polskich archeologów działających na Cyprze. Dr Paweł Lech, doświadczony członek ekspedycji oraz zastępca kierowniczki stacji, opowiedział o codziennych trudnościach, z jakimi musieli się zmagać badacze przez dziesięciolecia. Chociaż polskie badania w Pafos trwają już 60 lat, to przez cały ten czas archeolodzy nie mieli stałego miejsca do zamieszkania ani pracy – przyznał szczerze.
Wypowiedź ta obrazuje, jak duży wpływ na jakość prowadzonych badań ma zaplecze organizacyjne. Trochę jak Odyseusz tułaliśmy się po różnych miejscach – zajmowaliśmy domy, mieszkania, pokoje hotelowe, co oczywiście generowało koszty. A teraz wreszcie mamy swoje miejsce, w którym możemy pracować nie tylko przez te kilka tygodni w roku, gdy trwają wykopaliska, ale przez cały rok. Możemy tutaj opracowywać zabytki, poświęcać czas pracy naukowej, a także w komfortowy sposób prezentować wyniki naszych badań lokalnej społeczności – dodał naukowiec.
Z perspektywy metodologicznej, własna stacja badawcza daje możliwość:
- stałego opracowywania materiału archeologicznego,
- prowadzenia warsztatów, konsultacji i seminariów z udziałem ekspertów z całego świata,
- organizowania wydarzeń popularnonaukowych i wystaw,
- intensyfikowania współpracy z cypryjskimi i międzynarodowymi instytucjami kultury i nauki.
Archeologiczna stacja badawcza w Pafos w kontekście współpracy międzynarodowej
Otwarcie stacji było również okazją do wręczenia odznaczeń państwowych osobom szczególnie zaangażowanym w rozwój polsko-cypryjskich relacji kulturalnych i naukowych. Ambasador Rzeczypospolitej Polskiej na Cyprze, Marek Szczepanowski, uhonorował Złotymi i Srebrnymi Krzyżami Zasługi oraz Odznakami Honorowymi „Bene Merito” zasłużonych pracowników nauki, urzędników i partnerów instytucjonalnych. Był to wymowny gest, który pokazał, jak wielką wartość ma międzynarodowa współpraca w obszarze dziedzictwa kulturowego.
Warto podkreślić, że archeologiczna stacja badawcza w Pafos jest już czwartym zagranicznym ośrodkiem badawczym działającym w strukturach Uniwersytetu Warszawskiego. Obok stacji w Egipcie, Sudanie i Gruzji, nowa placówka stanowi element strategii umiędzynarodawiania badań naukowych, zapoczątkowanej decyzją rektora UW w 2021 roku. To potwierdzenie, że polska archeologia odgrywa znaczącą rolę w światowym obiegu wiedzy o przeszłości.
Nea Pafos – serce cypryjskiego dziedzictwa i cel badań polskich archeologów
Stanowisko archeologiczne Nea Pafos, zlokalizowane w pobliżu współczesnego portu w mieście Pafos, to jedno z najważniejszych miejsc badawczych na Cyprze. Obszar ten kryje pozostałości starożytnego miasta, które rozwijało się od okresu hellenistycznego aż po czasy bizantyjskie. Badania prowadzone przez polskich archeologów pozwoliły odkryć imponujące dziedzictwo kultury grecko-rzymskiej.
Do najciekawszych znalezisk należą:
- mozaiki przedstawiające sceny mitologiczne, takie jak Tezeusz w labiryncie oraz kąpiel Achillesa,
- malowidła z Domu Aiona ukazujące Apolla i Muzy,
- rzeźby, ceramikę, fragmenty architektury kolumnadowej,
- srebrne monety świadczące o znaczeniu gospodarczym miasta.
Tego rodzaju znaleziska nie tylko poszerzają naszą wiedzę o życiu codziennym i religijności mieszkańców starożytnego Cypru, ale też stają się impulsem do dalszych eksploracji i interpretacji historycznych.
Inwestycja w przyszłość nauki i dziedzictwa
Powstanie archeologicznej stacji badawczej w Pafos to nie tylko sukces organizacyjny, ale przede wszystkim długoterminowa inwestycja w rozwój nauki, ochronę dziedzictwa kulturowego i edukację przyszłych pokoleń archeologów. Dzięki stałej obecności na Cyprze, polscy badacze mogą prowadzić regularne i wielowymiarowe działania – od eksploracji archeologicznej po promocję nauki wśród lokalnej społeczności i turystów.
Stacja umożliwia:
- prowadzenie badań przez cały rok, a nie tylko sezonowo,
- systematyczne opracowywanie i konserwację zabytków,
- organizację seminariów, wystaw, wykładów i spotkań z mieszkańcami,
- współpracę międzyinstytucjonalną, zarówno z ośrodkami cypryjskimi, jak i międzynarodowymi partnerami.
Dla Uniwersytetu Warszawskiego to kolejny krok na drodze do umacniania pozycji jednej z najważniejszych uczelni badawczych w Europie Środkowo-Wschodniej. Dla Cypru – potwierdzenie, że polska obecność naukowa jest integralną częścią lokalnego krajobrazu kulturowego.
Polska ekspedycja w Nea Pafos od dawna jest uznawana za jedną z najbardziej prestiżowych w regionie Morza Śródziemnego. Dzięki otwarciu nowej stacji, możliwe będzie nie tylko kontynuowanie dotychczasowych projektów, ale też rozpoczęcie nowych przedsięwzięć badawczych i edukacyjnych – również we współpracy z młodymi badaczami, studentami i lokalnymi pasjonatami historii.
Jak zauważyła Agnieszka Szymczak z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, Jej powstanie – zapoczątkowane decyzją rektora UW z 2021 roku – wpisuje się w szersze działania umiędzynarodawiające badania prowadzone przez Uniwersytet Warszawski. Tym samym archeologia staje się nie tylko dziedziną naukową, lecz także narzędziem budowania porozumienia ponad granicami – językowym, kulturowym i pokoleniowym.
Fot. Współczesna rzeźba, Afrodyta
