Tego dnia 399 p.n.e. grecki filozof Sokrates został skazany na karę śmierci poprzez wypicie trucizny
Sokrates to jedna z najważniejszych postaci w historii filozofii zachodniej. Choć nie pozostawił po sobie żadnych własnych pism, jego myśl i postać przetrwały dzięki relacjom jego uczniów, zwłaszcza Platona i Ksenofonta, a także dzięki satyrycznym odniesieniom w komediach Arystofanesa. Był postacią niezwykle kontrowersyjną – jedni podziwiali go za niezależność myśli i intelektualną przenikliwość, inni uważali za niebezpiecznego demagoga, podważającego tradycyjne wartości Aten.
Jednym z największych wyzwań w badaniach nad Sokratesem jest tzw. problem sokratejski. Wynika on z faktu, że postać filozofa znana jest wyłącznie z relacji innych autorów, co rodzi pytanie: który z przekazów oddaje jego prawdziwe poglądy?
Wyróżnia się trzy kluczowe źródła, które opisują jego życie i filozofię:
- Arystofanes, który w swojej komedii Chmury przedstawił go w sposób karykaturalny, jako oderwanego od rzeczywistości sofistę, wyśmiewając wpływ jego filozofii na ateńskie społeczeństwo.
- Ksenofont, historyk i żołnierz, który sportretował go jako praktycznego doradcę, bardziej zainteresowanego codziennymi sprawami niż abstrakcyjnymi rozważaniami.
- Platon, który w swoich dialogach uczynił go głównym bohaterem i rzecznikiem własnej filozofii.
Z powodu różnic między tymi relacjami trudno określić, który Sokrates jest najbliższy rzeczywistości. Niektórzy badacze uważają, że Platon idealizował swojego mistrza, przypisując mu własne poglądy, podczas gdy Ksenofont przedstawiał go w sposób bardziej przyziemny i praktyczny.
Platon i jego wizja Sokratesa
Platon (427–347 p.n.e.) to kluczowe źródło wiedzy o Sokratesie, choć jego przekaz budzi liczne wątpliwości. Był uczniem Sokratesa i przez lata propagował jego myśl, jednak wielu historyków uważa, że w jego dialogach Sokrates pełni raczej funkcję literacką niż historyczną.
Platon miał około 28 lat, gdy jego mistrz został skazany. Jako młody arystokrata spędzał z nim wiele czasu i doskonale znał jego sposób myślenia. W jego dialogach, takich jak Apologia czy Sympozjon, Sokrates jawi się jako nieugięty poszukiwacz prawdy, który w obliczu śmierci pozostaje wierny swoim ideałom.
To właśnie dzięki platońskiemu przekazowi przetrwały takie pojęcia jak sokratejska ironia oraz metoda sokratejska (elenchos), czyli forma dialektycznej rozmowy, której celem było dochodzenie do prawdy poprzez zadawanie pytań i obnażanie sprzeczności w rozumowaniu rozmówców.
Choć Platon często wykorzystywał postać Sokratesa do wyrażania własnych idei, nie oznacza to, że całkowicie odbiegał od rzeczywistości. Dialogi zawierają liczne odniesienia do rzeczywistych wydarzeń i postaci, które potwierdzają badania archeologiczne. Niemniej jego relacja jest bardziej filozoficzną wizją niż wiernym zapisem faktów.
Arystofanes – Sokrates w krzywym zwierciadle
Pierwszym znanym literackim odniesieniem do Sokratesa jest komedia Arystofanesa Chmury (423 p.n.e.), w której filozof został przedstawiony jako ekscentryczny sofista, oderwany od rzeczywistości i demoralizujący młodzież.
W sztuce tej Sokrates unosi się w powietrzu, prowadząc abstrakcyjne rozważania o rzeczach całkowicie oderwanych od codziennego życia. Arystofanes, jak przystało na komediopisarza, mocno przejaskrawił postać filozofa, wyolbrzymiając jego skłonność do kwestionowania tradycyjnych wartości.
Pomimo satyrycznej formy Chmury dostarczają cennych informacji o tym, jak Sokrates był postrzegany przez ateńskie społeczeństwo. Dla wielu ludzi był on dziwacznym myślicielem, który burzył dotychczasowy porządek, co ostatecznie mogło przyczynić się do jego skazania.
Ksenofont – pragmatyczny portret Sokratesa
Ksenofont (ok. 430–350 p.n.e.), żołnierz i historyk, również pozostawił po sobie relacje o Sokratesie, ale jego przekaz różni się od platońskiego ideału. W dziełach takich jak Pamiątki, Sympozjon i Ekonomik, ukazał filozofa jako człowieka praktycznego, skupionego na doradzaniu swoim uczniom w kwestiach życia codziennego – od zarządzania majątkiem po sztukę prowadzenia rozmowy.
Ksenofont podkreślał, że Sokrates interesował się wiedzą swoich rozmówców, co potwierdza platoński obraz filozofa jako nieustannego pytającego. Jednak jego relacja wydaje się bardziej pragmatyczna i mniej metafizyczna niż u Platona. Historyk przedstawił Sokratesa jako osobę raczej rozsądną niż rewolucyjną, co sprawia, że jego przekaz jest często uznawany za bardziej wiarygodny w kontekście historycznym.
Z drugiej strony, Ksenofont nie był filozofem i jego zainteresowania koncentrowały się głównie na praktycznych aspektach życia, co mogło prowadzić do spłycenia intelektualnej głębi Sokratesa. Choć jego relacja wydaje się bardziej realistyczna, to jednak jego Sokrates jest na tyle przyziemny, że trudno uwierzyć, iż inspirował tak liczne dialogi filozoficzne.
Sokrates – postać, która przetrwała wieki
Pomimo braku własnych pism, Sokrates stał się jedną z najważniejszych postaci w historii filozofii. Jego postawa intelektualna, metoda dialogu i gotowość do poświęcenia życia za swoje przekonania uczyniły go symbolem filozoficznej odwagi i niezależności. Dzięki przekazom Platona, Ksenofonta i nawet krytycznym uwagom Arystofanesa, jego wpływ na filozofię i kulturę zachodnią pozostaje niepodważalny. Jak wyglądało jego życie?
Poznaj samego siebie – fundament nauczania Sokratesa
Aforyzm Poznaj samego siebie (Gnōthi seauton, Γνῴθι σεαυτόν) stanowił kluczowy element filozofii Sokratesa i jego podejścia do poznania rzeczywistości. Uważał on, że bez zrozumienia własnej natury niemożliwe jest zdobycie prawdziwej wiedzy.
Czuł, że aby wiedza miała wartość, musi wypływać z głębokiego poznania samego siebie. W tym kontekście jego myśl można streścić następująco: Jak ktokolwiek może posiąść prawdziwą wiedzę, jeśli nie zna samego siebie?.
Dla Sokratesa proces zdobywania wiedzy przypominał poród – wymagał cierpliwości, wnikliwości i umiejętności zadawania właściwych pytań. Jego matka była akuszerką, a on sam porównywał swoje metody nauczania do jej pracy.
Nazwał swój sposób prowadzenia dialogu techniką akuszerską (maieutikē technē, μαιευτικῆ τῆχνη), podkreślając, że nauczyciel nie przekazuje wiedzy wprost, lecz pomaga uczniowi odkryć prawdę, która już w nim tkwi. Tylko autentyczne poznanie, wypływające z własnych przemyśleń, miało dla niego znaczenie. Wszystko inne uważał za fałszywą wiedzę – jedynie zbiór pogłosek i zasłyszanych opinii.
Choć metoda ta była skuteczna, wielu odbierało ją jako arogancką i irytującą. Sokrates nieustannie podważał przekonania swoich rozmówców, zmuszając ich do refleksji i odrzucania błędnych założeń. W rezultacie był często niezrozumiany, a jego dociekliwe pytania budziły frustrację, zwłaszcza wśród tych, którzy nie byli gotowi na konfrontację ze swoją niewiedzą.
Komunikacja jako kluczowa metoda filozoficzna
Sokrates nie prowadził wykładów ani nie pisał książek. Jego filozofia żyła w rozmowach. Spotykano go na agorze, gdzie otaczała go grupa uczniów i sceptyków. Każdy mógł się z nim zmierzyć w dyskusji – a on z pasją badał logikę i spójność poglądów swoich rozmówców.
Jego metoda, zwana elenchus (metoda sokratejska), polegała na stawianiu serii pytań prowadzących do wewnętrznej sprzeczności w argumentacji rozmówcy. Celem było ujawnienie niewiedzy i skłonienie do dalszych poszukiwań. Czasami prowadziło to do stanu aporia (gr. ἀπορία) – czyli intelektualnego impasu, gdzie żadna odpowiedź nie wydawała się satysfakcjonująca. Sokrates uważał to za pierwszy krok do prawdziwego poznania – uświadomienie sobie własnej niewiedzy.
Nie wszyscy jednak doceniali jego działania. Sam porównywał się do muchy, która nie pozwala zasnąć powolnemu koniowi – Atenom. Niektórzy odbierali go jako niewygodnego krytyka, który burzy ład i porządek. Jego dyskusje najczęściej dotyczyły cnót, takich jak sprawiedliwość, pobożność, odwaga i mądrość. Wierzył, że prawdziwa cnota wynika z wiedzy – kto pozna dobro, nie może postępować źle. Tę myśl nazwano intelektualizmem etycznym.
Jak zginął Sokrates?
W 399 roku p.n.e. Sokrates stanął przed sądem pod zarzutem bezbożności oraz demoralizacji młodzieży. Oskarżenie wniesione przez Meletosa zarzucało mu lekceważenie bogów i wprowadzanie nowych bóstw. Prawdopodobnie było to pretekstem – jego prawdziwą „winą” było podważanie autorytetów i krytyka demokratycznych instytucji Aten.
Podczas procesu nie próbował się bronić w sposób konwencjonalny. W swojej Apologiiprzedstawionej przed ławą przysięgłych wchodził z nimi w dialog, stosując swoją metodę sokratejską. Poczatkowo przekonał wielu, ale gdy przyszło do wyboru kary, zamiast prosić o łaskę, zaproponował, aby miasto wynagrodziło go za jego zasługi! W efekcie rozjuszył sędziów, co przesądziło o wyroku śmierci.
Miał możliwość ucieczki, ale odmówił – uważał, że skoro całe życie przestrzegał praw Aten, nie może teraz ich lekceważyć. Wypił truciznę z cykuty w otoczeniu uczniów. Jego ostatnie słowa brzmiały: Krito, jesteśmy winni koguta Asklepiosowi; zapłać mu, nie zapomnij o tym.
Dzieje Sokratesa przetrwały dzięki jego uczniowi Platonowi, który opisał jego myśli i nauki w dziełach takich jak Apologia Sokratesa czy Fedon. Dzięki temu jego filozofia i metoda sokratejska nadal inspirują myślicieli na całym świecie.
Apologia Sokratesa – obrona filozofa w obliczu niesprawiedliwości
Apologia Sokratesa to jedno z najbardziej znanych dzieł starożytnej filozofii, stworzone przez Platona. Jest to wyjątkowy utwór w dorobku tego greckiego myśliciela, ponieważ jako jedyne większe dzieło Platona nie ma formy dialogu. Powstało prawdopodobnie około 10 lat po śmierci Sokratesa w roku, a jego celem było ukazanie wizerunku Sokratesa w kontekście jego obrony przed ateńskim sądem przysięgłych.
Proces Sokratesa był jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń w historii starożytnej Grecji. Sąd składający się z 500 obywateli Aten musiał zdecydować, czy Sokrates jest winny zarzucanych mu przestępstw. Oskarżenia obejmowały: nieoddawanie czci bogom miasta, wprowadzanie nowych bóstw oraz psucie młodzieży. Głównymi oskarżycielami byli Meletos, Likon i Anytos, przy czym to Anytos, jako wpływowy przedstawiciel stronnictwa demokratycznego, odegrał kluczową rolę w dążeniu do skazania filozofa.
Mimo że Platon dwukrotnie wspomniał w swoich dziełach, iż był obecny na procesie, nie można uznać Apologii za dosłowny zapis mowy Sokratesa. Prawdopodobnie jest to stylizowana relacja, oddająca jednak ogólną istotę przekonań, sposobu myślenia i postawy oskarżonego.
Dzieło to miało potrójny cel:
- Obrona Sokratesa – Apologia wykracza poza samą sytuację procesową. Nie jest tylko próbą oczyszczenia Sokratesa z zarzutów przed ławą przysięgłych, lecz także obroną jego idei i sposobu życia wobec przyszłych pokoleń.
- Portret filozofa i jego metod – Ukazuje Sokratesa jako osobę, która nieustannie dąży do prawdy i jest świadoma własnej niewiedzy, co paradoksalnie czyni go najmądrzejszym wśród ludzi.
- Inspiracja do filozofowania – Platon, rozwijając idee swego nauczyciela, przedstawia filozofię jako sposób na życie, w którym kluczową rolę odgrywa krytyczne myślenie i troska o duszę.
Mowa Sokratesa składa się z trzech części:
- Właściwa obrona (17a-35d)
Najobszerniejsza część, w której filozof odpiera zarzuty. Rozróżnia dwie grupy oskarżycieli: „dawnych”, którzy latami budowali jego negatywny wizerunek, oraz „najnowszych”, którzy formalnie oskarżyli go przed sądem. Sokrates uważa, że pierwsi są groźniejsi, gdyż działali niejawnie. Wśród nich znajduje się również Arystofanes, który w swojej komedii Chmury przedstawił Sokratesa jako oderwanego od rzeczywistości sofistę.
Filozof wyśmiewa Meletosa, wykazując sprzeczności w jego argumentach, i tłumaczy, dlaczego poświęcił życie rozmowom z Ateńczykami. Według niego jego misja, inspirowana przez wyrocznię delficką, polegała na pomaganiu innym w uświadamianiu sobie własnej niewiedzy. Nie angażował się w politykę, gdyż uważał, że prawdziwy filozof nie może podporządkować się tłumowi, lecz musi podążać za prawdą.
Pomimo jego przekonujących argumentów, sąd skazuje go na śmierć różnicą około trzydziestu głosów.
- Rozważania nad karą (35e-38b)
W tej krótkiej części Sokrates nie wyraża oburzenia z powodu wyroku. Przeciwnie, ironizuje, twierdząc, że zamiast kary powinien otrzymać nagrodę – darmowe utrzymanie w Prytanejonie, miejscu przeznaczonym dla bohaterów miasta. Ostatecznie, pod wpływem nalegań przyjaciół, zgadza się na grzywnę, choć sam nie posiada majątku.
Jego lekceważąca postawa tylko pogarsza sytuację – sąd przegłosowuje karę śmierci.
- Pożegnanie z życiem (38c-42a)
W ostatnim przemówieniu Sokrates rozważa sens śmierci i wyjaśnia, dlaczego nie obawia się zaświatów. Według niego istnieją dwa możliwe scenariusze:
- Jeśli śmierć to wieczny sen bez snów, oznacza ona jedynie spokój.
- Jeśli po śmierci istnieje życie pozagrobowe, będzie miał okazję rozmawiać z wielkimi postaciami przeszłości, jak Homer czy Achilles.
Na koniec zwraca się do sędziów i swoich uczniów, żegnając się słowami:
„Ale teraz nadszedł czas, abyśmy odeszli, każdy na swój sposób – ja mam umrzeć, wy żyć dalej… Który z nas czeka lepszy los, nie jest jasne dla nikogo poza bogiem.”
Apologia tworzy pewien ciąg narracyjny z innymi dziełami Platona, które opisują losy Sokratesa w jego ostatnich dniach:
- Eutyfron – przedstawia Sokratesa w drodze na proces.
- Kriton – ukazuje jego odmowę ucieczki z więzienia.
- Fedon – opisuje jego ostatnie chwile przed egzekucją.
Warto również wspomnieć, że Ksenofont, inny uczeń Sokratesa, napisał własną wersję Apologii, choć jest ona krótsza i mniej filozoficzna niż dzieło Platona.
Apologia Sokratesa to coś więcej niż tylko mowa obronna – to hołd dla życia poświęconego poszukiwaniu prawdy i krytycznemu myśleniu. Platon, poprzez to dzieło, zachował dla potomnych obraz Sokratesa jako filozofa, który nie ugiął się pod presją opinii publicznej i do końca pozostał wierny swoim przekonaniom. Jego śmierć stała się symbolem niezależności myśli i odwagi w dążeniu do prawdy, inspirując kolejne pokolenia filozofów i myślicieli.
