Laura Spinney, Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata
Język, którym dziś mówimy, niesie w sobie historię znacznie starszą niż jakiekolwiek państwo czy kultura. W Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata Laura Spinney rozkłada ją na czynniki pierwsze pokazując, jak z jednego, rekonstruowanego systemu powstały setki współczesnych języków.
Już sam układ książki zdradza skalę ambicji. Po prologu i wstępie autorka prowadzi przez genezę, język praindoeuropejski i kolejne odgałęzienia rodziny indoeuropejskiej: anatolijską, tocharską, celtycką, germańską, italską, indoirańską, bałtycką, słowiańską oraz języki takie jak albański, grecki czy ormiański. Całość domyka zakończenie zatytułowane „Szibbolet”. Taki plan nie przypomina szybkiego popularnonaukowego przeglądu, raczej szeroko zakrojoną próbę opowiedzenia historii języka i jego wędrówki przez czas i przestrzeń.
Wstęp ustawia wyraźny punkt ciężkości. Spinney pisze o praindoeuropejskim jako źródle między innymi sanskrytu, greki, łaciny, staronordyckiego i angielskiego, a jednocześnie opisuje dynamiczne rozprzestrzenianie się jego potomków z obszarów nad Morzem Czarnym na wschód i zachód. Od pierwszych stron wybrzmiewa skala zjawiska: nie chodzi o dzieje jednego ludu, lecz o proces, którego ślady pobrzmiewają dziś w setkach języków.
Największą siłę książki stanowi przyjęta metoda. Spinney nie zamyka opowieści w obrębie samego języka. Już na początku jasno zaznacza, że badanie tak odległej przeszłości wymaga łączenia językoznawstwa, archeologii i genetyki. Pierwsze śledzi zmiany zapisane w językach, drugie rekonstruuje rozwój idei i praktyk, trzecie pozwala prześledzić ruchy ludności. Te trzy perspektywy nie tworzą prostego układu jeden do jednego, raczej sieć powiązań, w której poszczególne narzędzia wzajemnie się uzupełniają i korygują.
Prolog dobrze pokazuje, dlaczego genetyka zajmuje w tej książce tak ważne miejsce. Spinney przywołuje badania Davida Anthony’ego i Davida Reicha, wskazując, jak analiza DNA ze starożytnych szczątków zmieniła sposób myślenia o prehistorii. Nie chodzi o efektowną rewolucję w hasłach, lecz o realne poszerzenie możliwości badawczych: pojawia się dostęp do danych o migracjach, pokrewieństwach i przemieszczeniach dawnych populacji, których wcześniej nie dało się uchwycić.
Drugim istotnym elementem pozostaje konsekwentna ostrożność wobec prostych wyjaśnień. Spinney przypomina, że język, kultura i geny nie układają się w mechaniczny system zależności. Migracje odgrywają ważną rolę w zmianach językowych, ponieważ oddzielają dialekty i wprowadzają je w nowe kontakty, jednak autorka wyraźnie zaznacza ograniczenia takiego modelu i obecność wyjątków. Dzięki temu narracja nie skręca w stronę jednej, totalnej teorii.
Istotne miejsce zajmuje również historia samego myślenia o językach indoeuropejskich. We wstępie pojawia się przypomnienie, że pytanie o wspólnego przodka języków Europy i Indii ma długą tradycję, a odpowiedzi bywały obciążone ideologicznie. Szczególnie wybrzmiewa fragment o „Ariomanii”, pokazujący, jak pojęcie prajęzyka przekształcano w wizję jednolitego ludu, kultury i rasy. Spinney jasno wskazuje, do jakich nadużyć prowadziły takie uproszczenia, włącznie z ich skrajną, nazistowską interpretacją.
W tym miejscu książka wykonuje ważną pracę porządkującą. Obok opowieści o pochodzeniu języków pojawia się próba uporządkowania intelektualnego chaosu narosłego wokół tego tematu. Spinney nie pomija faktu, że badania nad rodziną indoeuropejską niosą ze sobą obciążenia historyczne. Z jednej strony opisuje ją jako najlepiej udokumentowaną i stosunkowo dobrze rozpoznaną, z drugiej wskazuje na ciężar dawnych, anachronicznych interpretacji.
„Proto” sprawia wrażenie książki opartej na szerokim materiale, zakorzenionej w sporach badawczych i świadomej metodologicznych pułapek własnego tematu. Już dostępne fragmenty pokazują, że Spinney interesuje nie tylko pytanie o źródła prajęzyka, lecz także granice i warunki, w jakich w ogóle wolno takie pytania stawiać.
Największą siłą tej książki pozostaje dyscyplina myślenia. Laura Spinney nie sprzedaje mitu o jednym ludzie i jednej kolebce bez cudzysłowu, lecz pokazuje, jak bada się tak odległą przeszłość z pokorą, przy użyciu językoznawstwa, archeologii i genetyki.
Wydawnictwo Znak Horyzont
Ocena recenzenta: 5/6
Agnieszka Cybulska
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Znak Horyzont. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
