Andrzej Nowak, Dzieje Polski. Tom 1 do 1202. Skąd nasz ród
Historia rzadko zaczyna się tak, jak podpowiadają nam szkolne podręczniki – od dat i bitew. Czasem jej początek tkwi w legendzie, w cieniu orła szybującego nad puszczą, w słowach kronikarzy, którzy bardziej tworzyli opowieść, niż spisywali fakty. Właśnie taki klimat roztacza 1 tom monumentalnych Dziejów Polski prof. Andrzeja Nowaka – Skąd nasz ród – dzieło, które każe spojrzeć na nasze początki nie tylko przez pryzmat władców i koronacji, lecz także przez pytania o wspólnotę, wolność i pamięć.
Czy zastanawiałeś się kiedyś, gdzie tak naprawdę tkwią nasze korzenie? Nie chodzi o rodzinne drzewa genealogiczne ani o prywatne opowieści o pradziadkach, lecz o prapoczątki całej wspólnoty – o pierwsze odnogi historii, z których po stuleciach wyrosła Rzeczpospolita. Już sam tytuł tomu „Skąd nasz ród” brzmi niczym wezwanie do zadumy, niczym echo „Roty”, pieśni, którą wielu z nas pamięta jeszcze ze szkolnych akademii.
Książka czeka na Ciebie tutaj:
W otwierającym monumentalną serię Dzieje Polski tomie profesor Andrzej Nowak zabiera czytelnika w podróż od legend o Lechu i Białym Orle aż po rok 1202, kiedy życie kończy Mieszko III Stary. To opowieść o narodzinach wspólnoty, która powoli, poprzez czyny, decyzje i symbole, staje się państwem.
Co ciekawe, autor nie rozpoczyna swojej narracji od suchych dat, lecz od – wydawałoby się – nieoczekiwanego prologu geologicznego. Mówi o granicy Teisseyre-Tornquista, która oddziela ziemie Zachodu od Wschodu, sygnalizując tym samym, że traktuje dzieje nie jako martwy katalog faktów, lecz jako żywy organizm.
Narracja jest płynna: autor raz sięga ku legendom, innym razem do odkryć archeologów, by zaraz potem przejść do chłodnych decyzji politycznych Piastów, które kształtowały los kolejnych epok. Zamiast podręcznikowej sztywności dostajemy gawędę pełną pytań i refleksji: czy naród istnieje bez państwa? Czy koronacja była rzeczywistym triumfem, czy może zręcznym zabiegiem kronikarza?
Profesor i jego pytanie
Andrzej Nowak urodził się w 1960 roku w Krakowie. Historyk, sowietolog, publicysta, profesor nauk humanistycznych – to tylko część jego biografii. Kieruje Pracownią Historii Europy Wschodniej w Instytucie Historii PAN, prowadzi też podobny ośrodek na Uniwersytecie Jagiellońskim. Specjalizuje się w rosyjskiej myśli politycznej i relacjach polsko-rosyjskich, a jego wykłady gościły m.in. Harvard, Cambridge i Tokio. Dorobek naukowy prof. Nowaka obejmuje ponad trzydzieści książek i setki artykułów – od erudycyjnych rozpraw po publicystyczne komentarze.
Szerszej publiczności znany jest jako mistrz gawędy, potrafiący spleść erudycję z lekkością stylu. W 2019 roku otrzymał Order Orła Białego za monumentalne Dzieje Polski. Redagował Arkę i Arcanę, zdobywał nagrody KLIO i im. Jerzego Giedroycia. Jego pisarstwo łączy powagę badacza z klarownością publicysty, dzięki czemu „Skąd nasz ród” czyta się jak opowieść snutą przy ognisku.
Dzieje Polski. Tom 1 do 1202. Skąd nasz ród – treść i metoda
Pierwszy tom Dziejów Polski nie przypomina klasycznej, akademickiej syntezy. To raczej barwna opowieść o początkach państwowości – od legendarnych protoplastów po rozbicie dzielnicowe. Prof. Nowak prowadzi narrację płynnie, wręcz powieściowo. Potrafi uchwycić jeden motyw, jak choćby napięcie między wolnością a władzą, i snuć go przez kolejne rozdziały.
Autor przechodzi swobodnie od geologicznej granicy, przez chrzest Mieszka I, aż po refleksję nad testamentem Krzywoustego. Cytuje mediewistów, odwołuje się do badań archeologicznych, przytacza różne interpretacje, zamiast ferować wyroki. To opowieść otwarta, traktująca historię jako dialog. Książka odpowiada na pytanie o nasze początki, ale równocześnie stawia kolejne: czym naprawdę jest wspólnota? jaką rolę odegrały decyzje Chrobrego czy Odnowiciela?
Wydanie
Wydawnictwo Biały Kruk, słynące z luksusowych edycji, zadbało o oprawę. Tom ma 384 strony w twardej oprawie, kredowy papier, mapy, liczne ilustracje i fotografie. Typograficzny układ przywodzi na myśl dawne kroniki. W spisie treści odnajdziemy siedem rozbudowanych rozdziałów, indeksy, tablice genealogiczne i mapy szlaków władców.
Dzieje Polski. Tom 1 do 1202. Skąd nasz ród – mocne i słabe strony
Największą siłą tomu jest styl – gawędziarski, rytmiczny, pełen pytań retorycznych, a zarazem oparty na najnowszych badaniach. Autor umiejętnie łączy fakty z interpretacją, unika hermetycznego języka, prowadząc czytelnika przez przyczyny i skutki wydarzeń.
Prof. Nowak czasem zbyt mocno przypisuje wczesnemu średniowieczu świadomość narodową, wyolbrzymia rolę wolności w czasach Mieszka czy Bolesława, a wizja rycerstwa jako zapowiedzi późniejszej szlachty bywa dyskusyjna. Skupia się głównie na elitach, marginalizując codzienne życie ludu, co czyni obraz mniej pełnym. W zestawieniu z Daviesem czy Jasienicą, prof. Nowak wyróżnia się bardziej moralnym i narodowym tonem, stawiając na rozmach i dumę z polskiej historii.
Podsumowanie
Dzieje Polski. Tom 1. Skąd nasz ród imponują zarówno rozmachem, jak i starannością edycji. To książka, która pachnie farbą drukarską, szeleszcząc grubymi kartami, a przy tym daje się czytać jak powieść. Choć autor nie stroni od ideologicznych akcentów, to jednak snuje opowieść, która wciąga, edukuje i zmusza do refleksji.
Jej wartość tkwi w połączeniu erudycji z gawędziarskim stylem oraz w eleganckiej oprawie. Minusem są pewne uproszczenia i ograniczona perspektywa społeczna, ale mimo tego książka pozostaje lekturą godną polecenia – zarówno dla młodego czytelnika, jak i dla doświadczonego pasjonata historii. To dzieło, które można podarować w prezencie – i nastolatkowi, i studentowi, i seniorowi.
Wydawnictwo Biały Kruk
Ocena recenzenta: 5/6
Agnieszka Cybulska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Biały Kruk. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
