Działania zbrojne w czasie II wojny światowej w kinematografii zachodniej na wybranych przykładach

Poza walkami na lądzie i w powietrzu II wojna światowa toczyła się także na morzu, zatem pojawiły się filmy i o tej tematyce. Dobrym przykładem produkcji traktującej o morskich aspektach II wojny światowej jest niemiecki film Okręt (niem. Das Boot) z 1981 r. wyreżyserowany przez Wolfganga Petersena, który opowiada historię niemieckiego okrętu podwodnego (U-Boota) U-96 biorącego udział w bitwie o Atlantyk. Akcja dzieje się na przestrzeni kilku tygodni 1941 r. i ukazuje losy załogi okrętu zmagającej się z ciężką służbą na okręcie podwodnym. W głównych wystąpili Jürgen Prochnow (Kapitan), Erwin Leder (Johann) i znany niemiecki piosenkarz Herbert Grönemeyer (por. Werner).

Innym głośnym niemieckim filmem traktującym o II wojnie światowej jest bez wątpienia Upadek (niem. Der Untergang) wyprodukowany w 2004 roku. Reżyser Oliver Hirschbiegel przedstawił w nim, na podstawie wspomnień Traudl Junge – ostatniej sekretarki Hitlera, końcowe dni życia Führera i walk w oblężonym Berlinie. W momencie premiery (czy nawet już przed nią) film budził sporo kontrowersji, zarzucono mu wybielanie postaci Hitlera. Faktem jest, że Upadek jest jednym z niewielu filmów ukazujących wodza III Rzeszy jako człowieka, co jednak nie nadaje mu ludzkiej twarzy i nie umniejsza jego dokonań. Jednocześnie z degradacją Führera film obrazuje upadek niemieckiego społeczeństwa. I w bunkrze i poza nim każdy ma bowiem świadomość zbliżającego się końca. Jedni, tak jak Goebbelsowie, nie chcąc oglądać świata pozbawionego nazistowskich ideałów zabijają swoje dzieci, a następnie popełniają samobójstwo; inni próbują za wszelką cenę ratować życie, jeszcze inni układać się z nadciągającymi aliantami (Himmler). W sferze aktorskiej na szczególne wyróżnienie zasługuje Bruno Granz, grający postać Hitlera, który zachował balans pomiędzy ludzką a zbrodniczą naturą przywódcy nazistów, a także Corinna Harfouch (Magda Goebbels), która pokazała graną przez siebie postać jako ideologiczną nazistkę zdolną do zamordowania własnych dzieci w chwili upadku wyznawanej przez nią ideologii.

Ogromny wkład w upadek III Rzeszy miał Związek Sowiecki, który w latach 1941-1944 ponosił główny ciężar walk z hitlerowskimi Niemcami, tocząc wiele wielkich bitew, zarówno zwycięskich jak i przegranych dla Kraju Rad. Oczywiście tematyka frontu wschodniego w kinematografii zachodniej jest znacznie mniej popularna niż w Europie Wschodniej, zwłaszcza Rosji, niemniej można znaleźć zachodnie produkcje poruszające temat walk na froncie niemiecko-radzieckim. Dobrym przykładem takiej produkcji jest film z 2001 roku pt. Wróg u bram (ang. Enemy at the Gates). Obraz ten, wyreżyserowany przez Jeana-Jacquesa Annaud, kręci się wokół postaci sowieckiego snajpera – Wasilija Zajcewa (Jude Law) walczącego w bitwie o Stalingrad (VII 1942- II 1943). Przeciw Zajcewowi Niemcy skierowali swojego najlepszego człowieka – majora Königa (Ed Harris), którego zadaniem jest zabicie snajpera Armii Czerwonej. Na tym tle toczy się bezwzględna walka, szczególnie ze strony radzieckiej (scena zabijania uciekających żołnierzy przez NKWD).

Działania zbrojne w II wojnie światowej toczyły się nie tylko na Starym Kontynencie, lecz także na wyspach Pacyfiku. Ma to szczególne znaczenie w odniesieniu do Amerykanów, którzy ponosili główny ciężar walk w tym rejonie oraz ponieśli krwawe straty w walce z Japończykami. Widać to bardzo wyraźnie w amerykańskich produkcjach dotyczących tego tematu – warto tu wspomnieć o filmie Terrence’a Malicka Cienka czerwona linia (ang. The Thin Red Line) z 1998 czy wyprodukowany 8 lat później Sztandar chwały (ang. Flags of Our Fathers) Clinta Eastwooda, które to filmy pokazują krwawość walk oraz dramat jednostki zmuszonej czasami do walki nie tylko z wrogiem, ale także z naturą.

Poważne pokazywanie wojny z perspektywy wroga, Japończyka, było dla Amerykanów przez długi czas nie do pomyślenia. Na dużą skalę po raz pierwszy zachodni film o takiej tematyce wyreżyserował Clint Eastwood, który po ukazaniu walk na Iwo Jimie ze strony Amerykanów w Sztandarze chwały tym razem skupił już tylko i wyłącznie na Japończykach. Chodzi oczywiście o Listy z Iwo Jimy (ang. Letters from Iwo Jima). Reżyserowi udało się pokazać, jak Japończycy związani byli honorem, który determinował ich zachowania, dla nas – ludzi kultury europejskiej – niezrozumiałe tj. wyjątkowe okrucieństwo dla jeńców, samobójcze misje i udział w wojnie, o której wiedzieli już, że będzie przegrana. Dobrze widać to na przykładzie dowódcy Japończyków, gen. Tadamichi Kuribayashiego (Ken Watanabe), który mając szansę się uratować zdecydował się umrzeć.

II wojna światowa to także pojedynek wybitnych dowódców. Jednym z filmów ukazujących takową postać jest Patton Franklina J. Schaffnera z 1970 roku. Tytułowy generał, grany przez George’a C. Scotta był postacią bardzo charakterystyczną, można go z pewnością nazwać jednym z najbarwniejszych dowódców II wojny światowej – impulsywny megaloman, zawsze mówił głośno to, co myślał. Miał za to jedną podstawową zaletę – gdzie nie walczył, to zwyciężał. Czy chodziło o Afrykę, czy o Włochy gdzie rywalizował z Brytyjczykiem Montgomerym, czy o Europę Zachodnią, to jego oddziały parły niepowstrzymanie do przodu. Batalistyka w filmie odgrywa rolę drugoplanową dając dobre tło dla opowieści o człowieku – kolorowej i pełnej dwuznaczności, postaci, opisanej poprzez fakty, jak i pryzmat innych ludzi – jego współpracowników czy podwładnych.

Nie wszystkie filmy związane tematycznie z II wojną światową trzymają się faktów historycznych. Niektóre z nich, usytuowane w tym okresie, przybierają formę komedii czy horroru. Przykładem filmu bliskiego pierwszego z opisywanych gatunków jest głośny film z 2009 r. Quentina Tarantino Bękarty wojny (ang. Inglourious Basterds), w których grupa żydowskich żołnierzy na czele z por. Aldo Rainem (Brad Pitt) działa na terenie Francji zabijając nazistów, by w końcu zabić samego Hitlera. Stara się im przeszkodzić SS-Standartenführer Hans Landa (oscarowa rola Christopha Waltza), który ostatecznie pozwala na dokonanie zamachu w zamian za dostatnie życie po wojnie. Jeśli chodzi o horrory, tu również można znaleźć wiele ciekawych pomysłów, co niestety nie zawsze przekłada się na jakość. Wspomnimy zatem tylko o filmach takich jak Twierdza (1983) Michaela Manna (1983) nakręcony w klimatach wampirycznych, Ciśnienie (2002) Davida Twohy’ego, gdzie amerykański okręt podwodny patrolujący Atlantyk podejmuje na pokład rozbitków, których pojawienie się wyzwala serię dziwnych i groźnych wydarzeń czy wreszcie Eksperyment SS Steve’a Barkera z 2007 z nazi-zombie w roli głównej.

Podsumowując, tematyka filmów dotyczących działań zbrojnych podczas II wojny światowej jest niezwykle obszerna i zróżnicowana, poczynając od wielkich bitw, poprzez biografie, na komediach i horrorach kończąc. Większość z nich stara się w większym lub mniejszym stopniu przybliżyć realia tamtych czasów i trwających wówczas wydarzeń. Z pewnością, wraz z rozwojem technologicznym, powstanie jeszcze wiele bardziej widowiskowych filmów batalistycznych o bitwach tego największego konfliktu w dziejach, a tematy związane z wojną, pozostającą nadal tematem aktualnym, staną się zapewne kanwą jeszcze niejednego scenariusza.

Dawid Gralik