Dzieliło je równe 20 lat, były najbliższymi kuzynkami, nosiły nawet to samo imię, ale ich życie potoczyło się zupełnie inaczej. Starsza z nich wyszła za mąż za Ferdynanda I Habsburga i miała sporą gromadkę dzieci. Młodsza była zaniedbywana przez matkę i ojca. Rodzice nie zdecydowali nawet o tym, za kogo ma wyjść za mąż. Dla starszej, mąż rozpoczął budowę pałacu zwanego Belwederem, który do dziś można podziwiać w czeskiej Pradze. Młodsza wyszła za mąż w wieku 53 lat, a mąż jej nie szanował, a to ona zapewniła mu polski tron! Dwie królowe, dwie kuzynki, dwa dwory, zupełnie inne życie.
Anna Jagiellonka – córka Władysława II Jagiellończyka (ta starsza)
Urodziła się w 1503 roku jako pierwsze dziecko czesko-węgierskiej pary królewskiej: Władysława II Jagiellończyka, pierworodnego syna króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Matką królewny Anny Jagiellonki była trzecia żona Władysława II Jagiellończyka – Anna de Foix Candale. Trzy lata później, w lipcu 1506 roku urodził się brat Anny Jagiellonki, późniejszy król Czech i Węgier – Ludwik II Jagiellończyk. Królewicz urodził się jako wcześniak i ledwo uratowano jego życie. Umieszczono go w prowizorycznym „inkubatorze”, zbudowanym ze świńskich wnętrzności. Chłopiec przeżył, ale jego matka źle zniosła ciążę i wyzionęła ducha już 26 lipca 1506 roku, prawie cztery tygodnie po narodzinach syna!
Anna Jagiellonka straciła zatem matkę już w wieku 3 lat! Na ojca też nie mogła liczyć. Władysław II Jagiellończyk bardzo przeżył śmierć trzeciej żony. Podupadł na zdrowiu, a pod koniec życia doznał paraliżu i trzeba go było nosić w lektyce. Zmarł w 1516 roku, gdy Anna Jagiellonka miała zaledwie 13 lat. W związku z tym ta 13-letnia dziewczynka była już sierotą! Na szczęście rok przed śmiercią jej ojciec zawarł w Wiedniu układ z cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem, który gwarantował Annie Jagiellonce małżeństwo z wnukiem cesarza – Ferdynandem I Habsburgiem. Natomiast syn króla Władysława II Jagiellończyka – Ludwik, ożenił się z siostrą Ferdynanda I Habsburga – Marią. Dodatkowo, podczas zjazdu wiedeńskiego, w lipcu 1515 roku zapadła decyzja o tym, że cesarz Maksymilian I Habsburg adoptuje Ludwika II Jagiellończyka i uczyni go najwyższym wikariuszem cesarstwa! Było to niezgodne ze Złotą Bullą, którą w 1356 roku wydał cesarz Karol IV Luksemburski. Cesarzowi nie wolno było za życia wyznaczyć swojego następcy!
Władysław II Jagiellończyk umierając w 1516 roku był zatem spokojny o to, że przyszłość jego dzieci jest zabezpieczona. Mógł spokojnie umierać. Nie przewidział co prawda, że za 4 lata, również i jego 20-letni syn, Ludwik II Jagiellończyk umrze, bo utonie w potoku Csele, kiedy będzie uciekał przed turecką nawałą.
Potomstwo Anny Jagiellonki i Ferdynanda I Habsburga
Jak już wspominałem, Anna Jagiellonka i Ferdynand I Habsburg mieli liczne potomstwo. Byli oni przodkami dużej gałęzi dynastii Habsburgów. Ich dziećmi były dwie z trzech późniejszych żon króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta II Augusta – Elżbieta i Katarzyna Habsburżanki. Był nim także Karol Styryjski, który ożenił się ze swoją siostrzenicą i był ojcem Anny i Konstancji Habsburżanek, późniejszych żon króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Zygmunta III Wazy. Synem Anny Jagiellonki i Ferdynanda I Habsburga był też późniejszy książę Tyrolu, niedoszły mąż przyszłej królowej Szwecji – Katarzyny Jagiellonki. Kolejną córką czesko-węgierskiej pary królewskiej była księżna Bawarii, teściowa swojego brata (!) – Karola Styryjskiego. Wśród dzieci Ferdynanda I Habsburga i Anny Jagiellonki należy też wymienić Eleonorę Habsburżankę – księżną Mantui, żonę Wilhelma I Gonzagi, księcia Mantui. Najmłodszą córką czesko-węgierskiej pary królewskiej była Joanna Habsburżanka, późniejsza żona Franciszka I Medyceusza, a także babka królowej Francji Marii Medycejskiej i prababka króla Francji Ludwika XIII Burbona oraz jego brata Gastona Orleańskiego, a także praprababka króla Francji Ludwika XIV Burbona zwanego królem Słońce. W tym zestawieniu nie podano wszystkich dzieci Anny Jagiellonki i Ferdynanda I Habsburga, lecz tylko te najważniejsze.
Anna Jagiellonka zmarła 27 stycznia 1547 roku, trzy dni po porodzie swojej najmłodszej córki – Joanny. Po jej śmierci, opiekę nad młodszym rodzeństwem przejęła jedna z jej córek – Katarzyna Habsburżanka, która w 1550 roku została wdową po księciu Mantui – Franciszku III Gonzadze, a wkrótce została trzecią żoną króla Polski – Zygmunta II Augusta.
Anna Jagiellonka – córka Zygmunta Starego i Bony Sforzy d’Aragony
Urodziła się 18 października 1523 roku i była o 20 lat młodsza od swojej kuzynki, o której pisałem wyżej. Była córką Zygmunta Starego i jego drugiej żony – Bony Sforzy d’Aragony. Spośród wszystkich swoich córek królowa Bona faworyzowała najstarszą z nich – Izabelę, która miała jej posłużyć jako narzędzie do odzyskania z rąk habsburskich Neapolu. Miała zostać żoną króla Francji Franciszka I Walezjusza, ale ten przegrał bitwę pod Pawią, stoczoną w ramach V wojny włoskiej i tym samym pogrzebał szansę na odzyskanie Neapolu. W związku z tym, Izabela została po śmierci Ludwika II Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem, żoną Jana Zapolyi, który był popierany przez stronnictwa prowęgierskie, w tym samego sułtana Sulejmana Wspaniałego na króla Węgier. Nawet ten ożenek oraz zrodzony z niego syn – Jan II Zygmunt Zapolya, nie pozwoliły Jagiellonom na utrzymanie tronów w Pradze i Budzie. Ostatecznie i tak dostały się one w habsburskie ręce.
Po Izabeli Jagiellonce urodził się upragniony syn polskiej pary królewskiej – Zygmunt August, później córka Zofia, późniejsza księżna brunszwicka, kolejna była właśnie nasza bohaterka – Anna Jagiellonka, później była jeszcze Katarzyna Jagiellonka, późniejsza królowa Szwecji, żona Jana III Wazy i matka między innymi przyszłego króla Polski Zygmunta III Wazy. Natomiast we wrześniu 1527 roku królowa Bona była w 5. miesiącu kolejnej ciąży, tym razem nosiła pod sercem kolejnego królewicza. Niestety, wybrała się wtedy do Niepołomic na polowanie, podczas którego, specjalnie na tę okazję sprowadzony z Litwy niedźwiedź spłoszył konia, na którym jechała polska monarchini. Koń zrzucił Bonę z grzbietu i ją przygniótł. Przedwcześnie urodziła syna, któremu nadano imię Wojciech Olbracht. Został on ochrzczony i od razu, jeszcze tego samego dnia – 20 września 1527 roku zmarł!
Królowa Bona nie mogła mieć już kolejnych dzieci, dlatego całą swoją uwagę poświęciła Zygmuntowi Augustowi. Gdy miał 2 lata (1522 rok) doprowadziła do jego wyniesienia na tron wielkoksiążęcy, a w grudniu 1529 roku na sejmie w Piotrkowie odbyła się jego elekcja vivente rege, czyli za życia panującego władcy. Natomiast 20 lutego 1530 roku odbyła się koronacja Zygmunta Augusta na króla Polski.
Małżeństwa Zygmunta Augusta i narastający konflikt z matką
Tym wszystkim wydarzeniom zapewne przyglądała się Anna Jagiellonka. Była też obecna zapewne przy tym, gdy Zygmunt August stawał na ślubnym kobiercu z Elżbietą Habsburżanką, a później razem z dworzanami i rodzicami pomstowała to, że brat samowolnie poślubił na Litwie Barbarę Radziwiłłównę, a następnie został wplątany przez Radziwiłłów w kolejne, ostatnie już małżeństwo, z Katarzyną Habsburżanką.
Przez ten cały czas, nawet, podczas pobytu na Mazowszu, nikt nie zająknął się o tym, że Annę trzeba wydać za mąż. W 1548 roku zmarł Zygmunt Stary, a w 1556 roku Bona wyjechała do Włoch. Cały problem z wydaniem Anny Jagiellonki za mąż spadł na Zygmunta Augusta. Król szukał odpowiedniego kandydata na męża dla Anny, ale królewna była już na tyle posunięta w latach, że nie było szans, by urodziła dzieci, a przez to była też mniej atrakcyjna na matrymonialnym rynku. Kandydatem do jej ręki był car Iwan IV Groźny, któremu bardziej podobała się jej młodsza siostra Katarzyna, ale ona i tak została później żoną króla Szwecji Jana III Wazy. Anna Jagiellonka pozostawała cały czas starą panną. Po śmierci Zygmunta Augusta, gdy królem Polski został Francuz, syn Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza – Henryk Walezy, miała zostać jego żoną, ale sporo młodszy i do tego ekscentryczny monarcha wolał uciec do Francji, gdy tylko zmarł jego brat – Karol IX Walezjusz, niż żenić się ze starszą o 28 lat Anną Jagiellonką. Ona natomiast została ogłoszona, podobnie jak kiedyś Jadwiga Andegaweńska, królem Polski!
Dopiero kolejna wolna elekcja i wybór Stefana Batorego na króla Polski zmieniły sytuację Anny Jagiellonki. Król zdecydował się ją poślubić i 1 maja 1576 roku zostali razem koronowani na króla i królową Polski. Przy czym Stefan Batory, podobnie jak 190 lat wcześniej Władysław II Jagiełło, zyskał tytuł króla Polski iure uxoris, czyli z prawa żony.
Stefan Batory wypełnił w podstawowym zakresie podpisane pacta conventa. Spędził z Anną kilka nocy, ale na tym koniec. Niewykluczone, że o 10 lat od niej młodszy Batory miał kochankę, a z nią nieślubne dziecko. Anna Jagiellonka nie mogła znieść tej zniewagi, dlatego postanowiła odizolować od siebie męża i to nawet po śmierci. Został on pochowany w Kaplicy Mariackiej na Wawelu. Anna Jagiellonka pod koniec swojego życia, zapewniła siostrzeńcowi – Zygmuntowi III Wazie polski tron, a także zleciła wykonanie dla swojej matki grobowca godnego polskiej królowej. Znajduje się on w Bazylice św. Mikołaja we włoskim Bari.
Anna Jagiellonka, siostra Zygmunta Augusta i Anna Jagiellonka jego kuzynka, stanowiły najbliższą rodzinę, ale życie zgotowało dla nich zupełnie inny los.
Bibliografia:
- Bogucka M., Bona Sforza, Warszawa 1989.
- Bogucka M., Anna Jagiellonka, Wrocław 1994.
- Sroka Stanisław A., Historia Węgier do 1526 roku w zarysie, Bydgoszcz 2000.
