Rafał Habielski, Rafał Stobiecki, Zza żelaznej kurtyny. Historycy emigracyjni wobec historiografii krajowej (1945–1989)
Jednym zdaniem nie da się zamknąć sensu książki „Zza żelaznej kurtyny. Historycy emigracyjni wobec historiografii krajowej (1945–1989)”. Książka uruchamia pytanie o coś więcej niż tylko różnice poglądów między badaczami pracującymi w kraju i na emigracji.
Na kartach tomu odsłania się cała przestrzeń intelektualnych napięć: odmienne doświadczenia polityczne, inne warunki pracy naukowej, a także różne sposoby rozumienia roli historyka. Publikacja pokazuje, że powojenna refleksja nad przeszłością rozwijała się w kilku równoległych obiegach, które pozostawały ze sobą w stałym, choć nie zawsze oczywistym dialogu.
Redaktorzy tomu nie proponują jednego klucza interpretacyjnego. Zamiast syntetycznego wykładu pojawia się zbiór tekstów, które prowadzą czytelnika przez pole sporów i komentarzy toczących się przez dekady. Dzięki temu książka odsłania historiografię powojenną jako dynamiczną przestrzeń dyskusji, a nie zamknięty zestaw ustaleń.
Antologia zamiast jednej tezy
Książka przygotowana przez Rafała Habielskiego i Rafała Stobieckiego przyjmuje formę antologii tekstów historyków emigracyjnych publikowanych w latach 1945–1989. Materiał uporządkowano w dwóch blokach. Pierwszy obejmuje wypowiedzi programowe: diagnozy sytuacji historiografii, refleksje metodologiczne oraz próby odpowiedzi na pytanie o sens uprawiania historii poza krajem.
Druga część zawiera recenzje i artykuły recenzyjne odnoszące się do konkretnych prac powstających w realiach Polski Ludowej. Taki podział wykracza poza funkcję techniczną. Wyznacza sposób czytania całości jako przestrzeni dyskusji, w której kolejne teksty reagują na siebie i rozwijają spór o granice interpretacji przeszłości.
Z charakteru materiału wynika także styl całej publikacji. Brak jednej osi narracyjnej i jednolitego tonu. Obok analiz pojawiają się polemiki, eseje, momentami głosy ostre, kiedy indziej wyraźnie zdystansowane. Zamiast linearnego wywodu pojawia się krążenie wokół kilku zasadniczych problemów: relacji historii i ideologii, odpowiedzialności badacza, statusu faktu historycznego oraz możliwości prowadzenia badań w warunkach nacisku politycznego. Fragmentaryczna forma nie prowadzi do chaosu, lecz tworzy szerokie spektrum stanowisk.
Krytyka bez automatycznych ocen
Refleksja emigracyjnych historyków okazuje się zaskakująco zróżnicowana. Obok wskazywania ideologicznych deformacji pojawiają się także uznanie dla rzetelnego warsztatu, starannych edycji źródeł i solidnych badań prowadzonych w kraju. Wyraźnie widać to w tekstach autorów takich jak Marian Kukiel czy Edmund Oppman.
Ich komentarze nie zatrzymują się na prostym wartościowaniu historiografii PRL. Pojawiają się pytania o charakter bardziej fundamentalny: czym pozostaje fakt historyczny, jaką rolę pełni interpretacja oraz w jakim stopniu badacz potrafi wyjść poza własne schematy myślenia.
Poza prostym podziałem
W kontekście współczesnych badań nad historiografią XX wieku tom wpisuje się w wyraźną zmianę perspektywy. Coraz rzadziej powraca obraz dwóch całkowicie odrębnych światów: wolnej emigracji i zniewolonej historiografii krajowej. Zebrane teksty pokazują relację bardziej złożoną, opartą na lekturze, polemice i uważnym śledzeniu dorobku drugiej strony.
Historycy emigracyjni analizowali publikacje powstające w Polsce, wchodzili z nimi w spór, czasem przyznawali rację ich autorom. Jednocześnie historiografia tworzona w kraju — mimo ograniczeń systemowych — nie pojawia się w tych tekstach jako jednolita, pozbawiona wartości poznawczej całość.
„Zza żelaznej kurtyny” nie zamyka dyskusji o powojennej historiografii. Wprowadza raczej porządek w gęstym polu sporów i stanowisk. Emigracyjna refleksja nad historią nie polegała na prostym odrzuceniu dorobku krajowego. Obejmowała jego krytyczne czytanie, selektywne uznanie oraz ciągłe sprawdzanie argumentów.
Powstała w ten sposób książka wymagająca, świadomie unikająca uproszczeń. Brak jednej interpretacji, brak łatwego moralnego punktu odniesienia, brak redukowania historii do politycznego sporu. W zamian czytelnik otrzymuje mapę intelektualnych napięć, która pozwala zobaczyć, jak skomplikowany pozostawał powojenny krajobraz polskiej refleksji historycznej po obu stronach żelaznej kurtyny.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 5/6
Agnieszka Cybulska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
