Reformy oświaty w XX–wiecznej Polsce

Początki działalności oświatowej na ziemiach polskich sięgają XI wieku, kiedy to zaczęto zakładać szkoły katedralne i kolegiackie. Pierwszy uniwersytet powstał w 1364 roku w Krakowie, a jego twórcą był król Kazimierz Wielki. Z kolei w roku 1740 ksiądz Stanisław Konarski powołał do życia w Warszawie Collegium Nobilium, a w 1765 roku król Stanisław August Poniatowski założył pierwszą państwową placówkę oświatową – Szkołę Rycerską. Osiem lat później utworzono Komisję Edukacji Narodowej, która jako organ władzy państwowej przejęła zwierzchnictwo nad dawnymi kolegiami jezuickimi oraz szkołami zakonnymi.

Ksawery Prauss - Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego od 17 listopada 1918 do 16 stycznia 1919 Zdj. Wikimedia Commons
Ksawery Prauss – Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego od 17 listopada 1918 do 16 stycznia 1919
Zdj. Wikimedia Commons

W XIX stuleciu, mimo iż Polska formalnie nie istniała, szkolnictwo rozwijało się swobodnie w Księstwie Warszawskim oraz później w Królestwie Polskim. Początek XX wieku przyniósł dyskusje nad zadaniami wychowania, programami nauczania i kształtem organizacyjnym szkolnictwa. Wówczas zarysowały się główne nurty w poglądach nad zadaniami wychowania. Natomiast już po 1914 roku powstały pierwsze organy mające na celu koordynację poczynań organizacyjno – oświatowych. Były to m.in. Komisja Pedagogiczna i Centralne Biuro Szkolne. Powołana przez Niemców po zajęciu Warszawy Rada Regencyjna, a następnie Rada Stanu Królestwa Polskiego przyczyniły się do powstania Departamentu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który w grudniu 1918 roku został przekształcony w Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Pierwszym ministrem oświaty w niepodległej Polsce został Ksawery Prauss. Te kilka powyższych przykładów z historycznej działalności szkolnictwa na ziemiach polskich pokazuje, iż sprawa oświaty była od zawsze kwestią bardzo ważną. Jej znaczenie uwidoczniło się przede wszystkim w okresie porozbiorowym, gdy trzeba było walczyć o polskość szkoły, tak aby w chwili odzyskania wolności mieć odpowiednio przygotowane kadry do zarządzania państwem.

Po 11 listopada 1918 roku pierwszym i podstawowym zadaniem władz oświatowych było ujednolicenie systemu szkolnego, którego organizacja na danym terytorium zależała przez minione lata od tego, pod jakim zaborem się ono znajdowało. Proces ten trwał do roku 1922. Z inicjatywy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w kwietniu 1919 roku zorganizowano Ogólnopolski Zjazd Nauczycielski, który do historii przeszedł pod nazwą Sejmu Nauczycielskiego. W trakcie jego obrad opowiedziano się za jednolitą i bezpłatną szkołą powszechną, wprowadzeniem siedmioletniego obowiązku szkolnego i powiązaniem ze sobą wszystkich szczebli szkolnictwa. Z kolei jednym z pierwszych aktów prawnych regulujących kwestie oświaty był wydany dnia 7 lutego 1919 roku dekret o obowiązku szkolnym, który wprowadził obowiązkową, trwającą 7 lat naukę w szkole powszechnej dla dzieci między 7 a 14 rokiem życia. W latach 20. XX wieku mimo rozwoju szkolnictwa, szczególnie na wsiach przeważały szkoły z jednym lub dwoma nauczycielami czyli tzw. niżej zorganizowane, które nie realizowały pełnego programu nauczania. Natomiast na szczeblu szkolnictwa średniego utrzymano ośmioklasowe gimnazjum, kończące się maturą umożliwiającą podjęcie studiów wyższych. W omawianym systemie edukacyjnym szkoła średnia nie była powiązana ze szkolnictwem powszechnym, a do gimnazjum przyjmowano na podstawie wyników egzaminu po pięciu klasach szkoły powszechnej.

Janusz Jędrzejewicz - Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego od 12 sierpnia 1931 do 23 lutego 1934  Zdj. Wikimedia Commons
Janusz Jędrzejewicz – Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego od 12 sierpnia 1931 do 23 lutego 1934
Zdj. Wikimedia Commons

Znaczna przebudowa ustroju szkolnego nastąpiła na mocy ustawy z 1932 roku, którą uchwalono z inicjatywy m.in. Janusza Jędrzejewicza. Reforma ta utrzymała siedmioletni obowiązek szkolny w szkołach powszechnych oraz zachowała zróżnicowanie organizacyjne i programowe tych placówek, co usankcjonowało faktyczne różnice w poziomie wykształcenia już na pierwszym etapie edukacyjnym. Ponadto szkoła gimnazjalna trwać miała 4 lata i mieć jednolity program ogólnokształcący, a do studiów przygotowywać miały dwuletnie licea o programie ukierunkowanym. Ustawa uporządkowała także sprawę szkolnictwa zawodowego, podnosząc przy tym jego rangę. Dla młodzieży pracującej wprowadzono obowiązek dokształcania się w trzyletnich szkołach opartych na I (4-klasowym) i III (7–klasowym) stopniu szkoły powszechnej. Również zajęto się kwestią kształcenia nauczycieli. I tak zniesiono dawne pięcioletnie seminaria nauczycielskie, a na ich miejsce powołano do życia trzyletnie licea pedagogiczne.

Polskie szkolnictwo rozwijało się także na terenie Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego, na Śląsku i w Wolnym Mieście Gdańsku. Warto w tym miejscu podkreślić, iż warunki na wymienionych obszarach do tego typu działalności były dalekie od zadawalających. Siłami społeczeństwa tworzono tam ochronki oraz szkoły powszechne i średnie. Rozwijał się także ruch nauczycielski.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*