Skaning laserowy zespołu klasztornego na Św. Krzyżu: tradycja i nowoczesność w pobenedyktyńskim zespole klasztornym
Zakończono realizację projektu wykonania skaningu laserowego zespołu klasztornego na Świętym Krzyżu. Jest on rezultatem współpracy między Świętokrzyskim Urzędem Marszałkowskim, Świętokrzyskim Parkiem Narodowym oraz Świętokrzyską Wspólnotą Zakonną Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej.
Data założenia klasztoru benedyktynów na Łysej Górze nie jest znana. Tradycja benedyktyńska przypisuje fundacje Bolesławowi Chrobremu w 1006 roku. Opat Maciej z Pyzdr umieścił notatkę na marginesie Rocznika Świętokrzyskiego, że klasztor na Łysej Górze został założony w 1020 roku.
Według współczesnych historyków, opactwo zostało założone na początku XII wieku a fundatorem był Bolesław Krzywousty.
Niewiele wiadomo o pierwszych wiekach istnienia opactwa na Św. Krzyżu. Kroniki wspominają najazd Tatarów w 1259 roku. Zniszczony klasztor został odbudowany przez księcia sandomierskiego Bolesława Wstydliwego przez 1270 rokiem.
Druga połowa XIII wieku i cały XIV wiek zostały wykorzystane na uzupełnienie księgozbioru biblioteki oraz na wzmocnienie podstaw duchowych i materialnych. W XIV wieku pojawia się w dokumentach nowa nazwa opactwa benedyktyńskiego na Łysej Górze: Opactwo Ojców Benedyktynów Świętego Krzyża, później skrócono nazwę Święty Krzyż.
Ukazem carskim w 1849 roku przeznaczono zabudowania klasztorne dla księży demerytów.
W 1882 roku klasztor zamieniono na więzienie karne. Kościół, kaplice i część budynków od wschodu zostały wyłączone i nadal pozostały pod władzą biskupa sandomierskiego. Przez dwa lata przygotowywano budynki klasztorne do potrzeb więziennych. Jesienią 1884 r. oficjalnie otwarto Opatowskie Więzienie Karne. W 1893 roku zmieniono nazwę na Kieleckie Więzienie Poprawcze. W okresie międzywojennym figurowało jako więzienie „ciężkie”. Więzienie przetrwało carat i II Rzeczpospolitą. Gospodarska więzienna zniszczyła wiele zabytków świętokrzyskich.
W latach trzydziestych XX wieku teren więzienia otoczony był 5-metrowym murem, zabezpieczonym sześcioma wieżami strażniczymi. Murowane wieże obsadzone były przez uzbrojoną straż i zaopatrzone w reflektory. Zanim weszło się do właściwego więzienia, trzeba było przejść przez trzy bramy. Pierwsza, zewnętrzna miał u góry napis: „Święty Krzyż Ciężkie Więzienie”. Od wewnątrz na tejże bramie umieszczono słynne zdanie: „Idź z Bogiem i nie wracaj”.
We wrześniu 1939 roku, w obliczu zbliżających się wojsk hitlerowskich więzienie zostało zlikwidowane
W pierwszych dniach wojny (6.09.1939 r.) niemiecki nalot uszkodził zabudowania klasztorne. Jesienią 1941 roku hitlerowcy urządzili w budynkach klasztornych zajmowanych poprzednio przez więzienie, obóz zagłady dla jeńców radzieckich. Zlikwidowano go w II połowie 1942 roku.
W ostatniej fazie wojny front zatrzymał się na parę miesięcy u podnóża Łysej Góry, co spowodowało dodatkowe zniszczenia budynków klasztornych.
Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczęły się prace przy odbudowie zabytku. W 1946 roku zrekonstruowano gotyckie sklepienie w krużgankach i zabezpieczono przed dalszym zniszczeniem północny ryzalit, czyli dawną aptekę.
Za zgodą ówczesnych władz materiały budowlane pozyskiwano z rozbiórki budynków gospodarczych, powięziennych, które nie przedstawiały wartości zabytkowej. W 1961 roku otynkowano północną ścianę budynku mieszkalnego, a w 1963 roku nastąpił remont XV-wiecznej bramy kościelnej.
W 1976 r. odnowiono chór organowy i przeprowadzono konserwację malowideł w kaplicy Oleśnickich.
9 kwietnia 2004 roku Biskup Sandomierski Andrzej Dzięga erygował Drogę Krzyżową prowadzącą z Nowej Słupi (Drogą Królewską) na Święty Krzyż.
Pomnik Historii
Pobenedyktyński zespół klasztorny oraz przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze zostały wpisane jako Pomnik Historii na mocy Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Andrzeja Dudy, 15 marca 2017 roku. Dokument został opublikowany w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 28 marca 2017 roku, pod pozycją 663.
Pomnik Historii to jedna z pięciu form ochrony zabytków wymienionych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. Terminem tym określa się zabytek nieruchomy o szczególnym znaczeniu dla kultury naszego kraju. Rangę pomnika historii podkreśla fakt, że jest on ustanawiany przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej specjalnym rozporządzeniem na wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
W treści prezydenckiego rozporządzenia wyszczególnia się cechy danego zabytku świadczące o jego najwyższej wartości, określa się precyzyjnie jego granice i zamieszcza schematyczną mapkę obiektu.
Pomniki Historii ustanawiane są od 1994 roku. Z każdym rokiem, lista najcenniejszych obiektów sukcesywnie powiększa się. Znajdują się na niej obiekty o szczególnych wartościach materialnych i niematerialnych oraz znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego naszego kraju.
Do grona pomników historii mogą dołączać obiekty architektoniczne, krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne lub ruralistyczne, zabytki techniki, obiekty budownictwa obronnego, parki i ogrody, cmentarze, miejsca pamięci najważniejszych wydarzeń lub postaci historycznych oraz stanowiska archeologiczne.
Skaning laserowy
Skaning laserowy to technologia, która wykorzystuje laser do dokładnego pomiaru odległości od skanera do obiektu. W wyniku skanowania otrzymywana jest tzw. „chmura punktów”, która jest wirtualnym modelem skanowanego obiektu.
Proces skanowania laserowego rozpoczyna się od ustawienia skanera w odpowiednim miejscu. Następnie laser skanera emituje promienie, które odbijają się od obiektu i wracają do skanera. Dzięki pomiarowi czasu, jaki upłynął od momentu emisji promienia do momentu jego powrotu, skaner jest w stanie obliczyć odległość do każdego punktu obiektu. Powtarzając ten proces miliony razy, skaner tworzy chmurę punktów, która jest dokładnym odwzorowaniem skanowanego obiektu.
Skaning laserowy jest cennym narzędziem w procesie inwentaryzacji zabytków. Dzięki niemu można stworzyć dokładne, trójwymiarowe modele zabytków, które mogą być następnie używane do różnych celów, takich jak konserwacja, renowacja, czy prezentacja zabytków publiczności.
Można go używać do dokumentowania stanu zabytków przed przystąpieniem do prac renowacyjnych, do tworzenia modeli zabytków do celów edukacyjnych, czy do tworzenia wirtualnych wycieczek po zabytkach.
Dzięki skanowaniu laserowemu, można tworzyć dokładne kopie cyfrowe zabytków, które mogą służyć jako punkt odniesienia w przypadku uszkodzenia lub zniszczenia oryginalnego zabytku. Skany te mogą być używane do monitorowania stanu zabytków i wczesnego wykrywania potencjalnych problemów.
Skaning laserowy przyczynia się do ochrony dziedzictwa w wielu obszarach:
- dokumentacja – pozwala na dokładną dokumentację zabytków, co jest ważne w przypadku zniszczeń, utraty lub potrzeby rekonstrukcji,
- badania i analizy – można przeprowadzać szczegółowe badania i analizy zabytków, co pozwala lepiej zrozumieć ich historię, strukturę i ewentualne uszkodzenia,
- udostępnianie wirtualne – umożliwia udostępnianie zabytków wirtualnie.
Skaning laserowy zespołu klasztornego na Św. Krzyżu
Prace pomiarowe podczas wykonywania cyfrowego skaningu laserowego zespołu klasztornego na Świętym Krzyżu przeprowadzono przy użyciu dronowego skanowania laserowego oraz naziemnego skanera. Zeskanowano trudno dostępne elementy architektoniczne oraz zebrano dużo precyzyjnych danych.
Zostaną one wykorzystane do stworzenia różnorodnych modeli 3D, ortofotomapy terenu klasztoru oraz spacerów wirtualnych po zabytku. Planowane jest stworzenie cyfrowego bliźniaka klasztoru, który pozwoli na szczegółową analizę stanu technicznego oraz wsparcie prac konserwatorskich.
Źródła:
- pgi.gov.pl [dostęp: 24.02.2025].
- bimfaktoria.pl [dostęp: 24.02.2025].
- nid.pl [dostęp: 24.02.2025].
- swietykrzyz.pl [dostęp: 24.02.2025].
Fot. Klasztor na Świętym Krzyżu, Jakub Hałun, wolna licencja
