Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne | Recenzja

Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne | Recenzja

Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne

Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne red. J. Axer, A. Grześkowiak-Krwawicz t. III to kolejna pozycja, jaką dane mi było przeczytać. Uniwersytet Warszawski wydaje serię naukową, która składa się z kilku tomów. Dotyczy ona kultury tzw. pierwszej Rzeczypospolitej i każdy z tomów podejmuje różne kwestie, składające się na szeroko rozumianą kulturę. Ja wybrałem tom trzeci, dotyczący wartości politycznych Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Całość książki podzielona jest na trzy główne rozdziały, a każdy z nich zawiera po trzy rozprawy. Autorzy wywodzą się z różnych środowisk naukowych. Oprócz reprezentantów Uniwersytetu Warszawskiego mamy do czynienia również z przedstawicielami Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN czy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jak już wcześniej wspomniałem istnieje podział na trzy rozdziały tematyczne. Pierwszy dotyczy tematyki państwa jako wspólnoty. Trzy rozprawy ułożone są w porządku chronologicznym. Pierwsza dotyczy przede wszystkim okresu renesansu, czyli XVI wieku. Dorota Pietrzyk-Reeves, autorka rozprawy, ukazuje kwestię narodzin w polskiej myśli politycznej terminu Rzeczpospolita. Przedstawione zostały wzorce, na jakich wzorowały się ówczesne elity, kształtujące niejako ustrój Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Istotny był wpływ renesansu i jego powrotu do antyku, stąd ważne stały się pisma starożytnych, głównie Rzymian z okresu republiki. Rozprawa ta przygotowuje nas do lektury kolejnej. Urszula Augustyniak podjęła się problematyki wpływu kleru na wizję państwa i społeczeństwa w XVI-XVIII wieku. Przedstawione zostały dzieje swoistej dyskusji na ten temat pomiędzy osobami świeckimi a duchownymi. Istotna jest rola ludzi, którzy nie wyznawali katolicyzmu. Wraz z upływem lat tracili oni swą pozycję, a postępująca kontrreformacja zmieniała oblicze religijne Rzeczpospolitej. Wszelkiego rodzaju tumulty religijne spowodowane były według teoretyków katolickich przez samą obecność dysydentów w państwie. Trzecia rozprawa, autorstwa Anny Grześkowiak-Krwawicz pokazuje pewną zmianę, która dotyczy polskiej myśli politycznej. Najważniejsza z nich to powolne odchodzenie od terminu Rzeczpospolita, który utożsamiany był tylko ze stanem szlacheckim na rzecz państwo, kraj czy ojczyzna. Widoczne jest to w samym zapisie Konstytucji 3 maja, gdzie Rzeczpospolita występuje znacznie rzadziej, co budzi sprzeciw konserwatywnie nastawionej szlachty. Wszystkie trzy rozprawy przybliżają nam swoistą ewolucję postrzegania państwa – od wspólnoty, łączącej stan szlachecki różnej narodowości po nowoczesną, oświeceniową wizję państwa jako wspólnoty wszystkich stanów.

Drugi rozdział pt. Człowiek-obywatel składa się również z trzech rozpraw i dotyczy postrzegania przez społeczeństwo (przede wszystkim szlacheckie) osoby obywatela, cech jakie powinien posiadać i roli jaką ma do spełnienia. Karin Friedrich podjęła się tematyki obywateli i obywatelskości w konglomeracie kilku narodowości, na jaką składała się Rzeczpospolita. Autorka na przykładzie Prus Królewskich i Litwy pokazuje jak postrzegano obowiązki obywatelskie czy też kim tak naprawdę jest obywatel. Bardzo ciekawy był przykład Prus Królewskich, gdzie samorządność i przestrzeganie prawa wpływała na oblicze tego regionu. Jolanta Choińska-Mika podjęła się tematyki wartości republikańskich w czasie panowania Jana II Kazimierza (1648-1668). Ukazany został kryzys polskiego parlamentaryzmu, a także wzrost znaczenia sejmików i zjazdów szlacheckich. Zakodowane w świadomości szlachty pewne wzorce posła czy senatora nie miały odbicia w rzeczywistości. Kryzys polityczny, liczne wojny i zniszczenie kraju rzutowało na sytuację w państwie. Widoczna frustracja szlachty, która wobec paraliżu sejmu nie mogła decydować o losach państwa, poprzez aktywizację na szczeblu lokalnym starała się mieć realny wpływ na województwo czy ziemię, którą zamieszkiwała. Tutaj też próbowała podtrzymywać wzorce i wartości republikańskie, które powoli zanikały. Richard Butterwick-Pawlikowski przybliża nam kwestię połączenia terminu obywatel i chrześcijanin w drugiej połowie XVIII wieku. Bycie dobrym chrześcijaninem, a także przykładnym obywatelem – to wartości, żywe do trzeciego rozbioru Polski. Wzory te były widoczne w drugiej połowie XVIII wieku na polu edukacyjnym. Ówczesne elity chciały zmienić sposób wychowania młodzieży w duchu oświecenia, przy jednoczesnym pozostawieniu wartości chrześcijańskich jako tych najważniejszych. Obie te wartości wzajemnie się uzupełniały. Nie zabrakło polemik w tej kwestii, jednak z czasem widoczne jest przejście z chrześcijanina na obywatela. Rozdział ten przybliża nam staropolską sylwetkę przykładnego obywatela, który dba nie tylko o swoje miejsce zamieszkania, ale i kraj.

Ostatni, trzeci rozdział dotyczy prawa i wolności oraz jej roli w staropolskiej myśli politycznej. Patryk Sapała podjął się kwestii relacji wolności a prawa w pismach Stanisława Orzechowskiego. Autor dokonał analizy źródeł – pism Orzechowskiego, by na jej podstawie wyodrębnić jego wizję wolności i prawa. Uwidocznione zostają wpływy nie tylko antycznych teoretyków politycznych, takich jak Cyceron czy Platon, ale korzysta on z tradycji chrześcijańskiej i jemu współczesnych autorów. Rozprawa ta według autora pozwala na dalsze badania. Edward Opaliński zajął się kwestią prawa i wolności w szlacheckim systemie wartości. Te dwie wartości były istotną częścią szlacheckiej świadomości. Często posługiwano się nimi w wielu sytuacjach. Obrona praw i wolności – to argument, który uzasadniał taką, a nie inną postawę bądź decyzję w życiu publicznym. Ostatnia rozprawa, autorstwa Michała Zwierzykowskiego, dotyczy prawa i sprawiedliwości w dyskursie politycznym kampanii sejmowych w latach 1696-1762. Rzeczpospolita porównana jest do gmachu, którego fundamentami było prawo oraz sprawiedliwość. Sejm miał za zadanie strzec prawa. Takie same zadanie miał władca. Prawo, wolność, sprawiedliwość – żadna z tych wartości nie mogła istnieć bez pozostałych. Ciekawy jest mit wykreowany przez szlachtę, gdzie podstawowe fundamenty Rzeczpospolitej zostały ustanowione i wywalczone przez przodków. Wcześniejsze sukcesy dały fałszywy obraz, że to co niegdyś ustanowiono jest dobre i bezpieczne. Dopiero później zdano sobie sprawę, że nie tylko czynniki wewnętrzne, ale i zewnętrzne wpływają na niszczenie tych jak się wydawało solidnych fundamentów. Rozdział ten uświadamia nam jak ważnymi wartościami dla szlachty było pojęcie wolności, prawa czy sprawiedliwości. Na nich zbudowana była państwowość. Do nich odwoływała się szlachta, gdy poczuła zagrożenie nie tylko dla państwa, ale i dla swojego stanu.
W zakończeniu, Jan Kieniewicz podejmuje się kwestii wartości politycznych Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Droga, jaką wybrała Polska była odmienna niż ta na zachodzie Europy. Pójście własną ścieżką, sprawiło, że Rzeczpospolita stała się bytem o innym systemie rządów, praw i wartości.

 Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne to lektura niezwykle interesująca, ale i wymagająca. Sama tematyka jest niezwykle ciekawa, a autorzy rozpraw włożyli sporo pracy w ich napisanie. Nie będę podejmował się kwestii bibliografii, gdyż jest to seria naukowa, zatem w każdej rozprawie mamy przypisy. W moim odczuciu pewne fragmenty były cięższe w odbiorze i musiałem bardziej się skupić, by móc zrozumieć o czym czytam. Czy jestem zadowolony z lektury? Oczywiście. Udało mnie się znaleźć odpowiedzi na pewne nurtujące mnie pytania. Komu polecałbym tę książkę? Przede wszystkim osobom studiującym politologię, a także miłośnikom XVI-XVIII wieku. Bez odpowiedniej wiedzy pewne kwestie nie będą dla nas zrozumiałe, dlatego też wybrałem takie, a nie inne grono potencjalnych czytelników.

Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego

Ocena recenzenta: 5/6

Sebastian Konopka

Partnerzy



Przewiń do góry