Kamil Kajkowski, Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu
Czy istniało coś takiego jak grody kultowe? Czym są groby komorowe? O co chodzi z ofiarami zakładzinowymi? Kwestia dziejów Słowian we wczesnym średniowieczu zawsze rodzi znacznie więcej pytań i wątpliwości niż pewnych odpowiedzi. Jednym z nieocenionych źródeł wiedzy w tej materii są znaleziska archeologiczne. O tym, czego na ich podstawie możemy dowiedzieć się na temat duchowości i szeroko pojętego sacrum naszych przodków opowiada Kamil Kajkowski w książce Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu.
Autor jest archeologiem oraz kustoszem Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie. Ma na koncie dziesiątki artykułów ukazujących się na łamach polskich i zagranicznych wydawnictw. W swojej pracy skupia się przede wszystkim na wczesnośredniowiecznej historii Słowiańszczyzny Zachodniej, w tym głównie Słowiańszczyzny nadbałtyckiej i to temu obszarowi poświęcone są Wierzenia….
Wierzenia dawnych Słowian – Wydanie
Książka to kolejny tom w serii Wierzenia i Zwyczaje. Pod względem wizualnym nie ma zaskoczenia – okładka jest nieco tajemnicza i mroczna, co dobrze koresponduje z treścią. Wszystkie tomy z tej serii, które posiadam, rewelacyjnie prezentują się na półce i Wierzenia… nie są wyjątkiem. Wszyscy wiemy, że mimo wszystko nie ocenia się książek po okładce. Co zatem znajdziemy w środku?
Książka to zbiór dwunastu artykułów naukowych publikowanych w latach 2016-2024 oraz jeden dotąd niewydany drukiem. Są to osobne opracowania, ale dotyczą społeczności zachodniosłowiańskich, w tym nadbałtyckich, we wczesnym średniowieczu. Treść podzielona jest na cztery części: „Przestrzeń dla Bogów”, „Świat zmarłych”, „Komunikacja z sacrum”, „Varia”. Całość uzupełniona jest licznymi przypisami oraz liczącą prawie osiemdziesiąt (!) stron bibliografią.
Interpretując okruchy przeszłości
„Historia badań nad religią Słowian jest historią rozczarowań” – te słowa Stanisława Urbańczyka mogą nie napawać optymizmem, jednak teksty Kamila Kajkowskiego pokazują, że nie jest to prawda, a przynajmniej nie do końca. Sam autor podkreśla: Historia badań nad religią Słowian to nie rozczarowania czy badawcze falstarty, to droga prowadząca do fascynującego świata wierzeń, wyobrażeń, działań czy tradycji, które nie tylko nie rozczarowują, ale wielokrotnie potrafią zaskoczyć, kreśląc obraz społeczności o barwnym i rozbudowanym systemie religijnym (w tym mitologii) oraz towarzyszącej mu (i równie bogatej) sferze zwyczajów i zachowań obrzędowych.
Z drugiej jednak strony badanie wczesnośredniowiecznej historii ziem polskich i szeroko pojętej Słowiańszczyzny to w dużej mierze weryfikacja hipotez. To wymusza na badaczach częste rewidowanie własnego podejścia i branie pod uwagę innego punktu widzenia i różnych możliwych scenariuszy minionych wydarzeń. Autor zestawia wyniki prac archeologicznych ze źródłami pisanymi z epoki oraz współczesnym stanem wiedzy. Wyniki tych działań nie zawsze (a wręcz najczęściej) nie są jednoznaczne.
Słowiańszczyzna zachodnia i nadbałtycka
Wbrew temu, co sugeruje tytuł, artykuły zebrane w książce odnoszą się do stosunkowo niewielkiego obszaru, jakim jest Słowiańszczyzna zachodnia i nadbałtycka. Tematyka badań jest bardzo specjalistyczna. Wędrujemy tutaj od szczegółu do ogółu. Dla kogoś niezajmującego się na co dzień badaniami archeologicznymi kwestia symboliki kabłączków skroniowych czy depozytów szkieletów koni może brzmieć jak coś totalnie nieistotnego. Okazuje się jednak, że każde znalezisko może być źródłem cennych informacji, o ile zinterpretuje się je w adekwatnym kontekście.
Badanie historii wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny to żmudna praca. W dalszym ciągu mamy wiele niewiadomych, dlatego stosowanie pewnych założeń, porównań czy analogii jest nieuniknione, podobnie jak korzystanie z interdyscyplinarnych metod badań.
W związku z naukowym charakterem tekstów Kamila Kajkowskiego, język w Wierzeniach… jest specjalistyczny i miejscami dość trudny. Nie jest to proza, przez którą się płynie. Pojawia się również wiele informacji typowo technicznych, dotyczących metodyki prowadzenia prac czy katalogowania znalezisk. Jednocześnie podsumowania i wnioski są napisane w taki sposób, że ułatwiają poukładanie sobie w głowie przeczytanych treści.
Co mają gryzonie do obrzędów pogrzebowych
W Wierzeniach… podoba mi się to, że ta niszowa, specjalistyczna tematyka przekłada się na bardzo ciekawe wnioski i spojrzenie na wierzenia, kulturę i mitologię od zupełnie nieoczywistej strony. Czy kształt grodu może coś mówić o sposobie świętowania? Czy pochówki w łodziach to wikiński zwyczaj i jak się to ma do religijności? Jakich informacji dostarczają przedwieczne węgle drzewne? Nie są to pytania, które zwykły miłośnik słowiańskości zadaje sobie na co dzień, a jednak analiza naukowa zagadnień tego rodzaju pozwala uzupełniać dostępną wiedzę.
Ta naukowa skrupulatność ma pewne minusy. Rozdziały poświęcone depozytom zwierzęcym i składaniu ofiar mogą być trudne dla osób wrażliwych na takie kwestie.
Wierzenia dawnych Słowian – podsumowanie
Książka Kamila Kajkowskiego to nie jest lektura na dwa wieczory. Specjalistyczny język i forma artykułów naukowych wymagają skupienia. Jednocześnie dzięki takiej formie czytelnik ma możliwość niejako poznania kulisów prowadzenia badań archeologicznych i pozyskiwania informacji, które, choć bardzo niszowe, przyczyniają się do lepszego poznania kultury naszych przodków. Dla miłośników słowiańskości będzie to z pewnością interesująca pozycja.
Wydawnictwo Replika
Ocena recenzenta: 4/6
Aleksandra Bernatek-Krakowiak
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Replika. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
