Piotr Pranke, Władza, kościół i handel. Ekonomiczne stymulatory funkcjonowania wczesnych form państwowych w dobie formowania się gospodarki europejskiej. Studium porównawcze
Formowanie się państw europejskich to złożony i wielowiekowy proces, zapoczątkowany po upadku Imperium Rzymskiego. Jednym z najważniejszych czynników, które kształtowały nowe struktury władzy, była gospodarka – rozwijająca się jako spójna całość już za czasów Imperium Karolingów, a później Ottonów. Pod jej wpływem działali również pierwsi polscy władcy, wpisując się w szerszy europejski kontekst przemian. Piotr Pranke, opierając się na bogatym materiale źródłowym, ukazuje w swojej książce Władza, kościół i handel, jak gospodarka, Kościół i władza wzajemnie się przenikały, tworząc fundamenty średniowiecznego świata..
Autorem pozycji jest pracownik naukowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od lat już zajmujący się tematyką handlu i władzy. Napisał książkę wraz z Milošem Zečevićem „Handel interregionalny od X do XII wieku…” prezentującej wymianę towarową i kulturową między Europą Środkową, Bałkanami i Skandynawią oraz artykułów naukowych dotyczących relacji Piastów z Cesarstwem.
W książce Władza, Kościół i handel, Piotr Pranke ukazuje koncepcję władzy w średniowieczu jako konstrukt sieciowy. Oparty jest on na relacjach, przepływach dóbr i rytuałach. Nie jest to władza w naszym sensie państwa gdyż nie opierała się na jednolitym systemie prawnym ani na terytorialnej kontroli (jak np. wpływ Cesarstwa na państwo Piastów). Od samego początku tworzenia się państw i nadrzędnej roli cesarstwa mamy do czynienia z wiązaniem się ze sobą różnych ośrodków wpływu i zależności między nimi. Byli więc władcy, kościół, elity wspólnie się wymieniający darami, trybutami czy łupem wojennym. Władca funkcjonował jako ośrodek redystrybucji i gwarant porządku – nie tyle prawnego, co rytualno-gospodarczego.
W książce dużą uwagę autor poświęca roli Kościoła. Był on pełnoprawnym graczem na arenie ekonomicznej i politycznej w ówczesnej Europie. Pranke zwraca uwagę, że sakralizacja osoby monarchy, liturgia koronacyjna, kult świętych i rozbudowa sieci biskupstw czy klasztorów to nie tylko przejawy pobożności ale mechanizmy legitymizacji i stabilizacji władzy.
Elementem spajającym niejako władzę, kościół i politykę była wymiana handlowa. Nie była ona jednak tożsama z naszym współczesnym pojęcie ale oparta na tzw. ekonomii daru. Liczy się nie tylko wartość materialna transakcji, ale przede wszystkim towarzyszące jej relacje społeczne: wzajemność, zobowiązanie, prestiż, lojalność. Handel był narzędziem politycznym i ideologicznym. Węzły wymiany – rynki, targi, szlaki lądowe czy rzeczne były miejscami, gdzie krzyżowały się wpływy polityczne, religijne i gospodarcze. Władca, który miał nad nimi kontrolę, miał również wpływ na przepływ zasobów i ludzi.
Pranke swoją narrację historyczną prowadził nie wokół jjednego momentu w historii ale raczej traktuje czas jako wektor zmiany. Dzięki temu, w szerszej perspektywie widzimy ewolucję struktur politycznych i ekonomicznych. Autor ukazuje jak zmieniały się sposoby sprawowania władzy, jak przekształcały się relacje z Kościołem, jak wykształcały się nowe formy administracji i jaką rolę odgrywały w tym procesie idee oraz praktyki ideologiczne. W końcu też ukazana jest w książce Młodsza Europa, gdzie na wzór zachodni mechanizmy znane z Świętego Cesarstwa Rzymskiego były przyjmowane i adoptowane na swój lokalny sposób.
Najciekawszą chyba częścią pracy Pranke jest analiza idei “renovatio imperii” czyli odnowienia cesarstwa, która pojawiła się w czasach karolińskich. Pamięć o imperium rzymskim trwała przez średniowiecze i władcy karolińscy i ottońscy często się odwoływali do dziedzictwa Rzymu. Nie przejawiało się to jedynie w tytule czy ceremoniale ale również przez próby odbudowywania struktur starożytnego Rzymu takich jak prawa, miast czy administracji. Pamięć o Rzymie była bardzo ważna i świadomie reinterpretowana przez władców średniowiecza. Dzięki temu książka staje się nie tylko analizą mechanizmów społeczno-politycznych, ale również opowieścią o sile wyobraźni politycznej i trwałości kulturowych archetypów.
Władza, kościół i handel – struktura książka
Praca Piotra Pranke składa się z trzech części. Część pierwsza jest najdłuższa i zawiera 10 rozdziałów. Skupiają się one na kształtowaniu się systemu organizacji władzy we wczesnym średniowieczu, formowaniu się karolińsko-ottońskiego systemu wymiany handlowej i początkach gospodarki europejskiej.
Kolejne rozdziały głębiej opisują zjawiska takie jak prosperity gospodarcza oraz zmiany w funkcjonowaniu gospodarki średniowiecznej. Omówiona jest wojna i łupy oraz ich wpływ na gospodarki państw by zakończyć na pamięci o Imperium Rzymskim i utworzeniu czy też funkcjonowaniu Imperium Christianum jego znaczeniu społeczno-gospodarczym.
Kolejna część jest zarówno rozdziałem (ok. 140 stron). Ukazana jest rola kształtowania się karolińsko-ottońskiego systemu organizacji wymiany handlowej. Autor skupia się na znaczeniu daru, prestiżu i wzajemności dla formowania się wczesnośredniowiecznych relacji władzy i podległości. Ostatnie dwa rozdziały książki to jej część trzecia omawia funkcjonowanie gospodarcze wczesnych form państwowych na terenie Europy Środkowo-Wschodniej.
Łącznie, zawiera ponad 500 stron. Książka mogłaby mieć twarda oprawę, co czyniło by ją bardziej odporną na zagniecenia a tak, okładka jest trochę za słaba. Na okładce widnieje rycina z De bello Judaico przedstawiająca cztery krainy chrześcijańskiej Europy: Słowiańszczyznę, Germanię, Gallię i Romę składają hołd cesarzowi Ottonowi III.
Na pochwałę zasługują natomiast karty z ikonografią. Mamy 25 rycin przedstawiających mapy, wykresy oraz liczne ilustracje.
Ocena i recenzja
Na szczególne uznanie zasługuje skrupulatność autora w przeglądzie i analizie źródeł. Pranke korzysta z ponad 700 dokumentów i tekstów, co imponuje nie tylko skalą, ale i precyzją podejścia. Czytelnik ma wrażenie, że sam uczestniczy w historycznym śledztwie, próbując wraz z autorem dotrzeć do sedna analizowanych zjawisk. Dodatkowym atutem publikacji są wysokiej jakości materiały graficzne – wykresy ekonomiczne, mapy i ikonografia – które nie tylko ułatwiają orientację w trudnych zagadnieniach, ale również podnoszą wartość merytoryczną i estetyczną książki.
Minusem książki jest jej temat i język – dla czytelnika niezaznajomionego ze średniowieczną rzeczywistością wieków VII–XII może to być lektura wymagająca. Ilość niuansów, odniesień i historycznych kontekstów sprawia, że podstawowa wiedza może nie wystarczyć, by w pełni docenić treść. Dodatkowo, obszerne przypisy – choć świadczą o imponującej skrupulatności autora – momentami przytłaczają. Znacznym utrudnieniem dla niektórych czytelników jest też częste cytowanie źródeł w języku łacińskim bez tłumaczenia na język polski. W efekcie osoby nieznające łaciny mogą mieć trudność w uchwyceniu sensu i intencji autora oraz pełnego zrozumienia przywoływanych fragmentów.
Władza, kościół i handel – podsumowanie
Władza, kościół i handel to imponująca, gruntowna monografia, która łączy historię, ekonomię i historię pamięci w celu wyjaśnienia mechanizmów budowania państw wczesnośredniowiecznej Europy. Piotr Pranke przedstawia przekonującą, starannie udokumentowaną narrację, w której Kościół i handel pełnią rolę ekonomicznych stymulatorów transformacji instytucjonalnej. Choć może być wymagająca dla nieakademickiego czytelnika, dla osób zorientowanych naukowo stanowi wartościową lekturę do głębokiej analizy.
Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (UMK)
Ocena recenzenta: 6/6
Remigiusz Gogosz
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (UMK). Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
