Tego dnia 1958 roku radziecki satelita Sputnik 2 spadł z orbity po 162 dniach misji. Był to pierwszy statek kosmiczny, który przewoził żywe zwierzę, samicę o imieniu Łajka, która prawdopodobnie żyła tylko kilka godzin
W metalowej kapsule, samotna i przestraszona, przemierzała pustkę kosmosu, nie rozumiejąc, że właśnie zapisuje się w historii ludzkości. Sputnik 2 wyniósł na orbitę nie tylko pierwszego pasażera, ale i ciężar ludzkich ambicji, polityki oraz etycznych pytań, które wciąż pozostają bez odpowiedzi. To opowieść o wyścigu technologii, pośpiechu i jednym psie, który nigdy nie wrócił.
Sputnik 2 był drugim satelitą wystrzelonym przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zapisał się w historii jako pierwszy statek kosmiczny, na pokładzie którego znalazło się żywe stworzenie, które okrążyło Ziemię. Tym stworzeniem był pies – Łajka. Niestety, zwierzę nie przeżyło misji, ale lot dostarczył naukowcom pierwszych danych dotyczących funkcjonowania żywego organizmu w warunkach kosmicznych.
Polityczny kontekst misji
Po spektakularnym sukcesie Sputnika 1, który przyniósł Związkowi Radzieckiemu ogromny prestiż, władze sowieckie postanowiły pójść za ciosem. W związku z przypadającą wkrótce 40. rocznicą rewolucji październikowej, przywódca partii Nikita Chruszczow zażądał od głównego konstruktora radzieckiego programu kosmicznego, Siergieja Korolowa, przygotowania kolejnej misji orbitalnej. Chruszczow pragnął, aby start statku kosmicznego zbiegł się z obchodami tego ważnego wydarzenia.
Korolow początkowo nie wierzył w możliwość zrealizowania tego zadania w tak krótkim czasie. Jego zespół był wyczerpany po wcześniejszym sukcesie i właśnie rozpoczął zasłużone urlopy. Okazało się jednak, że ma zaledwie miesiąc na zbudowanie nowego satelity – zadanie niemal niewykonalne. Główny konstruktor zaproponował więc, aby umieścić na orbicie psa, sądząc, że pomysł ten zostanie odrzucony jako zbyt ambitny. Ku jego zaskoczeniu – propozycja została zaakceptowana.
Obiekt D, który pierwotnie miał być drugim radzieckim satelitą, nie był gotowy z powodu poważnych problemów technicznych. W związku z tym zdecydowano się zaprojektować nowy statek od podstaw. Wszystko musiało zostać wykonane w błyskawicznym tempie.
Sputnik 2 – budowa i systemy techniczne
Jednym z największych problemów konstrukcyjnych Sputnika 2 był ograniczony dostęp do energii elektrycznej. Zdecydowano się nie oddzielać satelity od ostatniego członu rakiety nośnej, dzięki czemu możliwe było korzystanie z systemu telemetrycznego rakiety – Tral.
Tral jednak szybko zużywał baterie, które były bardzo ograniczone. Aby przedłużyć czas działania, zdecydowano się na wyłączanie transmisji, gdy satelita znajdował się poza zasięgiem sowieckich stacji naziemnych. Pomocne okazały się trzy zmodyfikowane zegary, które pozwalały na 15-minutowy odbiór danych podczas każdego 90-minutowego obiegu Ziemi. Korolow wyraził zaniepokojenie – jego zdaniem zbyt krótkie okna obserwacyjne mogły uniemożliwić odbiór danych w przyszłości. Ostatecznie nie znaleziono lepszego rozwiązania. System Tral przesyłał dane o:
- stanie zdrowia Łajki,
- temperaturze wewnątrz kapsuły w 12 punktach pomiarowych,
- promieniowaniu kosmicznym,
- promieniowaniu słonecznym.
Aparatura i system podtrzymywania życia
Sputnik 2 został wyposażony w aparaturę, którą wcześniej testowano podczas lotów geofizycznych rakiet. Wciąż istnieją spory dotyczące obecności kamery telewizyjnej. Część źródeł twierdzi, że kamera nadawała obrazy Łajki (o jakości 100 linii i 10 obrazów na sekundę), inne zaś, że system nie był gotowy i przesyłane obrazy należały do innych psów.
Satelita posiadał:
- dwa spektrofotometry do badania promieniowania kosmicznego,
- instrumenty do pomiaru promieniowania ultrafioletowego i rentgenowskiego emitowanego przez Słońce.
Ważnym elementem była aluminiowa kapsuła o długości 80 cm i średnicy 64 cm, zapożyczona z rakiety sondażowej R-2A.
Klimatyzacja i karmienie w Sputnik 2
System klimatyzacji odgrywał kluczową rolę. Wcześniejsze testy balistyczne przeprowadzone przez ZSRR, aż 29 prób, wykorzystywały psy w skafandrach ciśnieniowych lub w specjalnych kapsułach.
Układ podtrzymywania życia składał się z dwóch komór zawierających panele związków KO₂, które usuwały dwutlenek węgla i parę wodną, uwalniając przy tym tlen. Wentylatory rozprowadzały powietrze, a cały system był sterowany ciśnieniowo. Przy przekroczeniu 765 mm Hg system się wyłączał. Zapas tlenu wystarczał na około siedem dni. Automatyczny system karmienia dostarczał Łajce specjalną galaretkę przygotowaną z:
- tłuszczu wołowego,
- sproszkowanego mięsa,
- suszonego chleba,
- agaru (E 406),
- wody.
Odchody trafiały do pojemnika z mchem i węglem aktywnym za pomocą gumowego kubka.
Przygotowania i wybór Łajki
Spośród dziesięciu psów wybrano trzy: Mushka jako kontrolny pies testowy, Albina jako rezerwę oraz Łajkę jako głównego pasażera. Trzyletnia suczka ważyła około sześciu kilogramów. Przeszła zabieg instalacji czujników monitorujących tętno, ciśnienie i oddech.
Prace konstrukcyjne przebiegały w pośpiechu. Po wstępnych testach w komorze próżniowej wykryto poważne wady – brak odpowiedniego montażu, iskrzące połączenia, elementy pokryte metalową folią. 22 października dostarczono rakietę nośną do kosmodromu Bajkonur, a już 31 października Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego został poinformowany, że Sputnik 2 znajdzie się na platformie startowej 1 listopada.
Sputnik 2 – start i przebieg lotu
3 listopada 1957 roku rakieta R-7 wyniosła Sputnika 2 w przestrzeń kosmiczną. Satelita osiągnął orbitę o wysokości od 212 do 1660 km. Okres orbitalny wyniósł 103,7 minut, a nachylenie orbity 65,33°. Tętno Łajki podczas startu wzrosło do 260 uderzeń na minutę, a oddech przyspieszył czterokrotnie. Po kilku minutach parametry wróciły do normy.
Początkowo radzieckie stacje naziemne miały problemy z odbiorem sygnału. Pomogły dane teodolityczne przechwycone przez Chińczyków z amerykańskiej stacji w Perth i przekazane ZSRR. W sumie zarejestrowano 150 transmisji danych.
Sputnik 2 – awaria i koniec misji
Decyzja o nieodłączaniu satelity od ostatniego stopnia rakiety najprawdopodobniej pogorszyła warunki termiczne. Promieniowanie słoneczne i ciepło ciała Łajki nie mogły zostać skutecznie rozproszone. Podczas trzeciego obiegu temperatura wewnątrz kapsuły osiągnęła 43°C. Po czwartym okrążeniu przestały napływać dane biomedyczne. Najprawdopodobniej Łajka zmarła z przegrzania.
Łajka stała się natychmiast międzynarodowym symbolem. Radzieckie władze przez wiele dni twierdziły, że zwierzę ma się dobrze. Prawdę ujawniono dopiero po 10 listopada, gdy wyczerpały się baterie satelity. Sputnik 2 spłonął w atmosferze 14 kwietnia 1958 roku, po 162 dniach na orbicie. Obserwowano go z Ziemi – świadkowie widzieli smugę światła nad Nowym Jorkiem.
Szacuje się, że Sputnik 2 okrążył Ziemię:
- 2248,
- 2370,
- lub 2570 razy – źródła podają różne dane.
Wystrzelenie Sputnika 2 pokazało, jak bardzo zimna wojna przyspieszyła rozwój technologii kosmicznych. Sowieci przedstawiali sukces jako dowód wyższości komunizmu. Z kolei Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA) w swoich wewnętrznych raportach nie miała stuprocentowej pewności, że na pokładzie był pies, ale uznała to za wysoce prawdopodobne. Agencja przyznała, że loty ze zwierzętami były niezbędnym etapem na drodze do załogowych misji kosmicznych.
