Pianistka. Między dzieciństwem a zdziecinnieniem Danuty Dworakowskiej powstała z materiału, który początkowo nie był przeznaczony do publikacji. Autorka zaczęła spisywać wspomnienia za namową bliskich i przyjaciela. Jak sama przyznawała, robiła to przede wszystkim dla siebie, chcąc utrwalić wydarzenia, ludzi i doświadczenia z kolejnych okresów własnego życia. Dopiero później zapiski stały się podstawą książki wydanej w 2026 roku przez Fundację Sensoria w ramach kampanii BohaterON.
Danuta Dworakowska urodziła się 5 stycznia 1928 roku w Warszawie. Dorastała w środowisku związanym z muzyką i kulturą. W wieku 16 lat, pod pseudonimem „Lena”, uczestniczyła w Powstaniu Warszawskim jako sanitariuszka batalionu „Gozdawa”. Służyła na Starówce i w Śródmieściu, przeszła kanałami i została ranna. Po wojnie ukończyła studia muzyczne w Łodzi, pracowała w Akademii Muzycznej w Warszawie i prowadziła działalność koncertową w Polsce i za granicą.
Biografia autorki wyznacza zakres książki. Powstanie Warszawskie zajmuje w niej ważne miejsce, ale wspomnienia obejmują znacznie dłuższy okres. Dworakowska pisze o rodzinie, dzieciństwie w przedwojennej Warszawie, pierwszych doświadczeniach muzycznych, okupacji, Powstaniu, pierwszych latach powojennych, studiach, pracy artystycznej i pedagogicznej, konkursach międzynarodowych, podróżach oraz życiu rodzinnym. Spis treści prowadzi od historii rodzinnych i dzieciństwa przez rok 1939 i okupację aż do kolejnych dekad działalności zawodowej.
Od rękopisu do wydania książkowego
Podstawę publikacji stanowił rękopis Dworakowskiej. Według materiałów przygotowanych przez BohaterON wspomnienia były pisane przede wszystkim z myślą o autorce i jej najbliższych. Tekst przepisała wolontariuszka Julia Kisielewska. Podczas opracowywania materiału zdecydowano się zachować indywidualny sposób wypowiedzi Dworakowskiej oraz charakterystyczne dla niej słownictwo.
Zakres ingerencji redakcyjnej określono również bezpośrednio w książce. Zachowano język autorki, słownictwo właściwe dla opisywanej przez nią epoki oraz stosowane przez nią nazwy miejsc i instytucji. Poprawki obejmowały przede wszystkim oczywiste omyłki i interpunkcję. Redakcja zaznaczyła również, że wspomnienia są zapisem subiektywnym i z tego powodu poszczególne informacje mogą różnić się od ustaleń obecnych w opracowaniach historycznych.
Książka czeka na Ciebie tutaj:
Takie założenie ma znaczenie dla charakteru publikacji. Tekst pozostaje relacją autobiograficzną, a nie opracowaniem naukowym. Dworakowska zapisuje wydarzenia z perspektywy uczestnika i świadka, często po wielu dziesięcioleciach. Wspomnienia zawierają informacje zapamiętane przez autorkę, jej późniejsze oceny, a także miejsca, w których otwarcie przyznaje, że pewnych szczegółów już nie pamięta.
Dla badacza tego rodzaju źródło wymaga krytycznej analizy i konfrontacji z innymi materiałami. Nie zmniejsza to jego wartości. Relacje osobiste pozwalają badać zagadnienia, których dokumentacja urzędowa, wojskowa czy administracyjna często w ogóle nie rejestruje.
Powstanie Warszawskie w perspektywie całego życia
3 sierpnia 1944 roku szesnastoletnia Dworakowska poinformowała matkę i siostrę, że idzie do Powstania. We wstępie do książki po latach określiła tę decyzję jako moment zakończenia dzieciństwa. Jednocześnie zaznaczyła, że 63 dni Powstania stanowiły bardzo niewielką część jej niemal stuletniego życia, choć miały zasadniczy wpływ na jej późniejszą postawę.
Ta deklaracja pozwala właściwie określić zakres Pianistki. Książka nie jest wyłącznie relacją z wydarzeń 1944 roku. Jej znaczenie wynika także z możliwości prześledzenia życia jednej osoby przed wojną, podczas okupacji i przez wiele dziesięcioleci po jej zakończeniu.
W jednym tomie znalazły się wspomnienia przedwojennej Warszawy, rodzinnych zwyczajów i edukacji muzycznej, następnie doświadczenia wojenne, zniszczenie miasta oraz okres odbudowy życia zawodowego. Dalsze rozdziały dotyczą między innymi studiów, konkursów muzycznych w Genewie, Moskwie, Paryżu i Brukseli, podróży zagranicznych oraz pracy w środowisku akademickim.
Pozwala to spojrzeć na uczestnika wydarzenia historycznego poza rolą, z którą został później publicznie utożsamiony. Dworakowska była uczestniczką Powstania Warszawskiego, ale większość jej życia przypadła na okres przed i po tych 63 dniach. Jej wspomnienia dokumentują również doświadczenia pianistki, nauczyciela akademickiego, członka rodziny i osoby funkcjonującej w zmieniających się warunkach politycznych oraz społecznych.
Dlaczego wspomnienia świadków mają znaczenie
Źródła osobiste zajmują szczególne miejsce w badaniach historycznych. Pozwalają odtworzyć codzienność, relacje rodzinne, język, obyczaje, stosunek do wydarzeń politycznych, sposób funkcjonowania w sytuacji zagrożenia oraz indywidualne doświadczenie zmian społecznych.
W przypadku Pianistki wiele takich informacji dotyczy świata, którego bezpośredni świadkowie są dziś coraz mniej liczni. Dworakowska opisuje między innymi przedwojenne mieszkania i ulice Warszawy, rodzinne relacje, naukę muzyki, życie podczas okupacji, pobyt na Starówce w czasie Powstania, powrót do zniszczonego miasta oraz realia życia artystycznego w pierwszych dekadach po wojnie.
Sama autorka zwraca uwagę na problem zanikania pamięci rodzinnej. Pisząc o członkach swojej rodziny, podkreśla potrzebę zachowania ich historii dla wnuków i prawnuków. Jednocześnie wielokrotnie odnotowuje, że nie zna już odpowiedzi na niektóre pytania dotyczące wcześniejszych pokoleń, ponieważ nie zostały zadane w czasie, gdy można było jeszcze uzyskać odpowiedź.
To jeden z powodów, dla których publikowanie relacji świadków pozostaje ważne. Część wiedzy dotyczącej przeszłości istnieje wyłącznie w pamięci konkretnych osób. Bez zapisania lub nagrania może zniknąć wraz z nimi. Dotyczy to zwłaszcza informacji o życiu codziennym i historii rodzinnej, które rzadko trafiały do dokumentacji instytucjonalnej.
Prywatne archiwum jako część publikacji
W książce wykorzystano również fotografie pochodzące z prywatnego archiwum Danuty Dworakowskiej. Za digitalizację i opracowanie materiałów archiwalnych odpowiadał Tomasz Tołłoczko.
Materiały fotograficzne mają znaczenie dokumentacyjne. Uzupełniają relację pisaną o wizerunki członków rodziny, osób związanych z działalnością zawodową autorki oraz miejsca należące do jej biografii.
Fotografie zostały wykorzystane także przy projekcie okładki autorstwa Jagody Stączek. Przedstawia ona młodą Danutę Dworakowską wraz z archiwalnymi zdjęciami odnoszącymi się do kolejnych okresów jej życia. Koncepcja okładki została bezpośrednio związana z rodzinnym archiwum, które stanowi jedno ze źródeł wykorzystanych podczas przygotowywania publikacji.
Cel wydania „Pianistki”
Decyzja o wydaniu wspomnień została podjęta przez osoby związane z kampanią BohaterON. Agnieszka Łesiuk-Krajewska wskazywała, że po informacji o spisywaniu wspomnień przez Dworakowską uznała je za materiał, który powinien zostać opublikowany. Pianistka została pierwszą publikacją książkową Fundacji Sensoria.
Projekt miał także wymiar pomocowy. Dochód ze sprzedaży książki przeznaczono na działania wspierające uczestników Powstania Warszawskiego.
Publikacji towarzyszą dodatkowe działania związane z dokumentowaniem biografii autorki. Karol Okrasa przygotował potrawy pojawiające się we wspomnieniach Dworakowskiej. Powstały materiały multimedialne oraz e-book zawierający przepisy i związane z nimi historie. Wydawca informował również o planach przygotowania audiobooka czytanego przez autorkę.
Takie rozwiązania poszerzają zakres dokumentacji. Tekst, fotografie, nagranie głosu i materiały związane z codziennością mogą zostać zachowane jako uzupełniające się źródła dotyczące tej samej biografii.
Dokumentowanie pamięci, dopóki jest to możliwe
Wspomnienia osób urodzonych w okresie międzywojennym mają obecnie szczególną wartość dokumentacyjną. Możliwość pozyskiwania nowych, rozbudowanych relacji dotyczących przedwojennej Polski i II wojny światowej jest coraz bardziej ograniczona z powodów demograficznych.
Nie oznacza to braku materiałów historycznych dotyczących tego okresu. Dostępne są archiwa, dokumenty, wcześniejsze relacje, nagrania i opracowania. W przypadku świadków nadal żyjących istnieje jednak możliwość zapisania materiału, który dotąd pozostawał prywatny, oraz zabezpieczenia rodzinnych fotografii, dokumentów i wspomnień.
Historia powstania Pianistki pokazuje, jak taki materiał może przejść z rodzinnego archiwum do szerszego obiegu. Wspomnienia spisywane bez planu wydawniczego zostały opracowane, uzupełnione materiałem fotograficznym i opublikowane przy zachowaniu indywidualnego języka autorki.
Wartość tej książki wynika przede wszystkim z zakresu zachowanej relacji. Obejmuje dzieciństwo w II Rzeczypospolitej, okupację, Powstanie Warszawskie, pierwsze lata powojenne oraz kilka kolejnych dekad życia zawodowego i rodzinnego. Dzięki temu pozostaje zapisem doświadczeń jednej osoby, a zarazem źródłem dotyczącym codzienności, środowiska muzycznego i przemian, których Dworakowska była świadkiem przez znaczną część XX i początek XXI wieku.
Oprac. Agnieszka Cybulska
